Lęk społeczny, znany również jako fobia społeczna, to zaburzenie lękowe, które może dotykać zarówno dzieci, jak i dorosłych. Jest to intensywny lęk przed sytuacjami społecznymi, obawa przed oceną, krytyką lub zawstydzeniem, które utrudniają codzienne funkcjonowanie. Choć wiele osób odczuwa pewien dyskomfort w sytuacjach społecznych, lęk społeczny jest znacznie bardziej intensywny, długotrwały i może prowadzić do unikania interakcji z innymi.
Objawy lęku społecznego
Lęk społeczny może objawiać się na wiele sposobów, zarówno psychicznych, jak i fizycznych. Objawy te mogą różnić się w zależności od osoby, ale najczęstsze z nich to:
- Objawy fizyczne: przyśpieszone bicie serca, pocenie się, drżenie, zaczerwienienie twarzy, suchość w ustach, zawroty głowy, mdłości.
- Objawy emocjonalne: intensywny strach przed krytyką albo ośmieszeniem, nadmierna samokrytyka, poczucie przytłoczenia w sytuacjach społecznych.
- Zachowania unikania: unikanie kontaktów towarzyskich, wystąpień publicznych, rozmów z nieznajomymi, szkół, pracy lub nawet zwykłych codziennych interakcji, jak zakupy czy korzystanie z transportu publicznego.
Myśli u osób z lękiem społecznym
Osoby z fobią społeczną często doświadczają uporczywych negatywnych myśli, które zniekształcają rzeczywistość i nasilają objawy lęku. Oto przykłady takich myśli:
- „Na pewno zrobię coś głupiego i wszyscy będą się ze mnie śmiać.”
- „Wyglądam dziwnie, ludzie na pewno mnie oceniają.”
- „Nie jestem wystarczająco dobry, wszyscy zauważą moje wady.”
- „Nie poradzę sobie w tej sytuacji, zrobię z siebie idiotę.”
Takie myśli są charakterystyczne dla osób z lękiem społecznym, ale warto zauważyć, że są one subiektywne i zniekształcone. Inni ludzie najczęściej nie postrzegają sytuacji w ten sposób – to właśnie osoba z fobią społeczną ma wyolbrzymione wyobrażenie o tym, jak jest oceniana przez innych. Te myśli utrwalają negatywne schematy i mogą prowadzić do unikania sytuacji społecznych.
Przyczyny powstawania lęku społecznego
Lęk społeczny może mieć różne przyczyny, które najczęściej są kombinacją czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych:
- Genetyka: Osoby, które mają w rodzinie historię zaburzeń lękowych, są bardziej narażone na rozwinięcie lęku społecznego. Nie oznacza to, że fobia społeczna jest dziedziczona w sposób bezpośredni, ale istnieje większa podatność na wystąpienie tego typu zaburzeń.
- Traumy z dzieciństwa: Negatywne doświadczenia z dzieciństwa, takie jak przemoc emocjonalna, zastraszanie lub brak wsparcia ze strony rodziców, mogą zwiększać ryzyko rozwoju lęku społecznego. Traumatyczne sytuacje, jak publiczne upokorzenie, mogą prowadzić do obawy przed oceną w przyszłości.
- Niska samoocena: Osoby z niską samooceną częściej obawiają się krytyki i negatywnej oceny. Mogą czuć się mniej wartościowe i niepewne siebie, co prowadzi do intensywnego lęku w sytuacjach społecznych.
- Nadopiekuńczość rodziców: Rodzice, którzy nadmiernie chronią swoje dzieci przed trudnymi sytuacjami, mogą nieświadomie przyczyniać się do tego, że dziecko nie rozwija umiejętności radzenia sobie z wyzwaniami społecznymi. To może prowadzić do poczucia bezradności i lęku w relacjach z innymi.
Jak pracować nad lękiem społecznym u dorosłych
- Terapia poznawczo-behawioralna (CBT): CBT jest jedną z najbardziej efektywnych metod leczenia lęku społecznego. Skupia się na identyfikacji i zmianie negatywnych myśli oraz na stopniowej ekspozycji na sytuacje społeczne, aby nauczyć się lepiej sobie z nimi radzić. Terapia pomaga zrozumieć, że negatywne myśli nie zawsze są zgodne z rzeczywistością i uczy, jak je zastępować bardziej realistycznymi przekonaniami.
- Ekspozycja na sytuacje społeczne: Stopniowe narażanie się na sytuacje, które budzą lęk, może pomóc w jego redukcji. Na początek warto wybrać mniej stresujące sytuacje i stopniowo zwiększać poziom trudności. Ważne jest, aby nie unikać stresogennych sytuacji, ponieważ to tylko wzmacnia lęk.
- Techniki relaksacyjne: Ćwiczenia oddechowe, medytacja, joga oraz inne techniki relaksacyjne pomagają w kontrolowaniu fizycznych objawów lęku, takich jak przyśpieszone bicie serca czy napięcie mięśni.
- Praca nad samooceną: Podnoszenie własnej wartości może zredukować lęk przed oceną. To może obejmować pozytywne afirmacje, prace nad własnymi mocnymi stronami i budowanie pewności siebie poprzez małe, ale regularne sukcesy.
- Wsparcie grupowe: Grupy wsparcia dla osób z lękiem społecznym mogą być niezwykle pomocne. Udział w takich grupach pozwala dzielić się doświadczeniami z innymi osobami, które zmagają się z podobnymi trudnościami, co buduje poczucie wspólnoty i zrozumienia.
Jak pomóc dziecku z lękiem społecznym
- Słuchanie i wsparcie emocjonalne: Najważniejsze jest, aby dziecko czuło się zrozumiane i akceptowane. Nie należy bagatelizować jego lęków ani mówić mu, że „nie ma się czego bać”. Zamiast tego, warto zadać pytania o to, co dokładnie budzi jego obawy i jak można mu pomóc.
- Modelowanie zachowań: Dzieci często uczą się przez obserwację. Ważne jest, by rodzice prezentowali zdrowe podejście do sytuacji społecznych. Warto pokazywać, jak radzić sobie z trudnościami w kontaktach z innymi, jak wyrażać emocje oraz jak rozwiązywać problemy.
- Nauka umiejętności społecznych: Wspieranie dziecka w nauce konkretnych umiejętności społecznych, takich jak nawiązywanie rozmów, radzenie sobie z krytyką czy wyrażanie własnych potrzeb, może znacząco poprawić jego pewność siebie i zmniejszyć lęk.
- Wzmacnianie pewności siebie: Dzieci z lękiem społecznym często mają niską samoocenę, dlatego ważne jest, aby budować ich poczucie własnej wartości. Należy chwalić je za wysiłek, a nie tylko za wyniki, i wspierać w rozwijaniu zainteresowań i pasji, które pomagają wzmocnić ich pewność siebie.
- Ekspozycja i wsparcie w trudnych sytuacjach: Podobnie jak u dorosłych, stopniowe wprowadzanie dziecka do sytuacji społecznych, które budzą lęk, może pomóc w jego redukcji. Ważne jest, żeby nie zmuszać dziecka do konfrontacji z lękiem, ale wspierać je w stopniowym stawianiu czoła wyzwaniom.
Kiedy zwrócić się o pomoc do specjalisty?
Lęk społeczny to zaburzenie, które często wymaga profesjonalnej pomocy. Jeśli lęk wpływa na codzienne funkcjonowanie dziecka lub dorosłego – prowadzi do unikania szkoły, pracy, relacji towarzyskich lub wystąpień publicznych – warto skonsultować się z psychologiem, bądź psychiatrą. Specjalista pomoże zdiagnozować problem i wdrożyć odpowiednie metody leczenia, takie jak terapia poznawczo-behawioralna, terapia grupowa, a w niektórych przypadkach – farmakoterapia.
Farmakoterapia jako wsparcie leczenia
W niektórych przypadkach, zwłaszcza gdy lęk jest wyjątkowo nasilony, psychiatra może zarekomendować farmakoterapię. Leki, takie jak selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) lub benzodiazepiny, mogą pomóc w łagodzeniu objawów lęku. Farmakoterapia jest zazwyczaj stosowana w połączeniu z psychoterapią, a jej celem jest ułatwienie pacjentowi pracy nad swoimi problemami w bardziej stabilnym emocjonalnie stanie.
Podsumowanie
Lęk społeczny to poważne zaburzenie, które może dotknąć zarówno dzieci, jak i dorosłych, i znacząco utrudnić codzienne życie. Objawia się intensywnym lękiem przed oceną, krytyką i interakcjami z innymi ludźmi. Negatywne myśli, które pojawiają się u osób z fobią społeczną, zniekształcają rzeczywistość, a sam lęk często prowadzi do unikania sytuacji społecznych. W leczeniu lęku społecznego kluczowe jest zrozumienie jego przyczyn, praca nad myślami i zachowaniami, a także wsparcie ze strony specjalistów, kiedy to konieczne. W niektórych przypadkach farmakoterapia może okazać się pomocna.
Autor:
Milena Malinowska, psycholog
Redakcja Katarzyna Lisowska
