Rozmowa z Dziećmi o Seksualności: Przewodnik dla Rodziców na każdym etapie rozwoju

Rozmowa z Dziećmi o Seksualności: Przewodnik dla Rodziców na każdym etapie rozwoju

Wprowadzenie

Rozwój psychoseksualny dzieci jest fundamentalnym elementem ich ogólnego rozwoju osobowościowego oraz zdrowia psychicznego i emocjonalnego. Obejmuje on nie tylko oczywiste aspekty fizjologiczne, takie jak dojrzewanie płciowe, ale również rozwój emocjonalny, społeczny i psychologiczny związany z identyfikacją seksualną i intymnymi relacjami z innymi ludźmi. Właściwa edukacja seksualna, rozpoczynająca się w domu, odgrywa istotną rolę w umożliwieniu dzieciom zrozumienia swojego ciała, uczuć oraz w budowaniu zdrowych relacji społecznych.

Rodzice są niezastąpionymi przewodnikami i nauczycielami w tym procesie. To od nich dzieci uczą się podstawowych norm, wartości oraz sposobów interpretacji i przeżywania swojej seksualności. Otwarta i szczera komunikacja na temat seksualności pozwala dzieciom rozwijać pozytywne podejście do swojego ciała, budować zdrowe relacje z innymi ludźmi oraz wzmocnić poczucie własnej wartości.

Niniejszy artykuł skupia się na różnych etapach rozwoju dziecka, podkreślając odpowiednie podejście do edukacji seksualnej na każdym z nich. Rozpoczynając od wczesnego dzieciństwa, poprzez wiek przedszkolny i szkolny, aż po okres dojrzewania, omówione zostanie jak rodzice mogą wspierać swoje dzieci w zdobywaniu wiedzy i umiejętności potrzebnych do pełnego i bezpiecznego dojrzewania seksualnego.

Pierwsze lata życia są ważne dla poznawania świata i swojego ciała przez dzieci. To czas, kiedy zaczynają zadawać proste, ale istotne pytania o różnice płciowe i fizyczne. Dlatego tak ważne jest, aby rodzice byli przygotowani na te rozmowy, odpowiadając zrozumiale i zgodnie z prawdą. W kolejnych latach, wraz z rozwojem dziecka, tematy rozmów będą stawały się bardziej złożone i wymagające. Rodzice pełnią tu rolę przewodników, którzy nie tylko przekazują wiedzę, ale również budują zaufanie i otwartość, umożliwiając dziecku dzielenie się swoimi doświadczeniami i obawami.

Ważne jest, by dzieci były świadome, że mają prawo do ochrony swojej prywatności i granic. Bardzo istotne jest również, aby od najmłodszych lat uczyć dzieci, że nie powinny podporządkowywać się dorosłym w każdej sytuacji. Zachęcajmy nasze dzieci do wyrażania swoich uczuć głośno: „Nie!”, „Nie dotykaj!”, „Nie chcę tak!”. Ważne jest, żeby pamiętały, że nie powinny przyjmować prezentów od obcych osób, odchodzić z nieznajomymi z miejsc publicznych czy zgadzać się na jakiekolwiek propozycje, które mogą być niebezpieczne. Uczmy nasze dzieci, że w sytuacjach zagrożenia powinny głośno krzyczeć i wykonywać ruchy, które przyciągną uwagę innych osób.  W sytuacja z obcymi osobami edukacja w tym zakresie nie wydaje się przysparzać rodzicom kłopotu, jednak takie podejście powinno się odnosić do wszystkich, włącznie z samymi rodzicami, jak i najbliższym członkami rodziny. W sytuacjach zabawy i interakcji fizycznej, ważne jest, by respektować granice wyrażane przez dzieci. Nie należy ich ignorować, gdy mówią „Stop!”, „Już starczy”, „Nie chcę łaskotek”. Podczas rodzinnych spotkań, nie należy zmuszać dziecka do udziału w pieszczotach, jak pocałunki czy przytulanie, jeśli na nie nie ma ochoty. Takie podejście uczy dzieci, że mają prawo do decydowania o swoim ciele. Przymuszanie i nie respektowanie tych granic daje dziecku informacje, że dorośli mogą robić z ich ciałem, co chcą.

Wczesne dzieciństwo (do 3 lat)

Między 1 a trzecim rokiem życia dziecko znajduje się w tzw. stadium analnym, kiedy osiąga panowanie nad swoimi zwieraczami, zwłaszcza odbytu. To umożliwia mu kontrolowanie i zatrzymywanie stolca. W tym okresie pojawia się zwiększona ambiwalencja w stosunku do rodziców, wynikająca z treningu czystości. W danym czasie dziecko doświadcza procesów separacji i indywiduacji. „Analny erotyzm” oznacza czerpanie przyjemności zarówno z zatrzymywania stolca, jak i z prezentowania rodzicom doznań związanych z defekacją. Faza analna jest okresem budowania niezależności i oddzielania się od rodziców. Głównym celem jest utrzymanie równowagi między nadmierną kontrolą a jej brakiem. Jest to również czas dążenia do autonomii i niezależności bez nadmiernego wstydu, ale także bez wątpliwości co do własnych umiejętności.

Tożsamość płciowa jest fundamentalnym poczuciem przynależności do płci męskiej lub żeńskiej oraz przekonaniem o własnej płci. Pierwsze przejawy tego procesu pojawiają około 16.-17. miesiąca życia. Tożsamość płciowa zazwyczaj wyraźnie ujawnia się pod koniec drugiego roku życia i zazwyczaj nie ulega istotnym zmianom od około 4. roku życia. Wczesne sygnały tożsamości płciowej obejmują ego cielesne, wczesny obraz własnego ciała oraz poczucie odrębności od innych.

W tym okresie dzieci zaczynają odkrywać swoje ciało i mogą zadawać pytania na temat różnic między płciami. Rodzice powinni:

• Odpowiadać prosto i zgodnie z prawdą – Jeśli dziecko zapyta, skąd się biorą dzieci, można powiedzieć, że rosną w brzuchu mamy (np. „Dzieci rosną w specjalnym miejscu w brzuchu mamy, które nazywa się macica. Kiedy są gotowe, przychodzą na świat.” „Dziecko pojawia się tam, kiedy mama i tata bardzo się kochają i chcą mieć dzidziusia”).
• Uczyć nazw części ciała – Nazywając je poprawnie (np. penis, wagina), pomagamy dzieciom rozumieć ich ciało („To jest twój penis. Każdy chłopiec go ma. Dziewczynki mają waginy.” „To jest siusiak i nim robisz siku”). Nie należy w rozmowach o intymnych częściach ciała używać określeń typu: cytrynka, bułeczka, kiełbaska, ptaszek itp. Słowa te określają inne istniejące rzeczy. W percepcji dziecka stworzą one chaos, maluchy w tym okresie rozwoju odbierają świat dosłownie.
• Mówić o prywatności – Wyjaśniać, które części ciała są intymne i że nikt nie powinien ich oglądać czy dotykać bez pozwolenia („Twoje ciało należy do ciebie. Części ciała, które są zakryte bielizną, są prywatne. Nikt nie powinien ich dotykać bez twojego pozwolenia, nawet dorośli. Jeśli ktoś cię dotknie, powiedz mi o tym”, „W wyjątkowych sytuacjach, kiedy na przykład coś Cię boli, kiedy będziesz z mamą lub tatą pani/pan doktor może Cię zbadać w miejscach intymnych”).

Wiek przedszkolny (3-6 lat)

Okres falliczny jest etapem rozwoju dziecka występującym między trzecim a piątym rokiem życia. W tym czasie dzieci zaczynają wykazywać zainteresowanie kwestiami związanymi z płciowością. Zewnętrzne narządy płciowe, takie jak penis i łechtaczka, stają się głównymi obszarami erogennymi, co prowadzi do doświadczeń związanych z ich stymulacją. Dla dzieci obu płci penis staje się istotnym obiektem zainteresowania i badania.

Od około 5 roku życia przedszkolaki przechodzą przez tzw. edypalną fazę rozwoju, gdzie ich zachowanie cechuje się intensywną ekspresją seksualną. W danym okresie mogą manifestować się różne zachowania: masturbacyjne, orientacyjne (odkrywanie różnic w budowie fizycznej między kobietą a mężczyzną i odkrywanie funkcji narządów płciowych), interakcyjne (pojawiają się zabawy tematyczne, w tym dziecięce zabawy seksualne) oraz twórcze (wyrażanie treści seksualnych w rysunkach i innych formach plastycznych). Te przejawy mogą być nowe i nieznane dla rodziców, co może powodować niepokój.

U dziecka w wieku 5/6 lat, powtarzająca się celowa masturbacja jest bardzo powszechna. Nie ma w tym nic niewłaściwego, nie powoduje ona  problemów fizycznych lub emocjonalnych u dziecka ani nie jest oznaką tych problemów. Rodzic będący jej świadkiem nie powinien reagować przesadnie, choć może się to wydawać trudne. Nawet jeśli pojawia się uczucie zawstydzenia lub zaskoczenia należy unikać mówienia czegokolwiek, co mogłoby wywołać u dziecka poczucie winy lub strach.

Dzieci w tym wieku mogą być bardziej ciekawskie i zadawać bardziej szczegółowe pytania. Ważne jest, aby:

• Kontynuować edukację na temat ciała – Wyjaśniać różnice między chłopcami a dziewczynkami oraz zasady higieny.
• Rozmawiać o granicach – Uczyć dzieci, że mają prawo powiedzieć „nie”, jeśli coś je niepokoi lub jest nieprzyjemne (np. „Jeśli ktoś chce cię przytulić, a ty tego nie chcesz, zawsze możesz powiedzieć 'nie’. Twoje uczucia są ważne”, „Jeśli nie masz ochoty dać buziaka babci, to wcale nie musisz tego robić”, „Jeśli nie chcesz być gilgotana przez wujka, powiedz mu o tym”).
• Wprowadzać koncepcję zgody – Wyjaśniać, że zawsze należy pytać o zgodę, zanim się kogoś dotknie (np. „Zanim kogoś przytulisz lub pocałujesz, zawsze zapytaj, czy to jest w porządku. Tak samo, jak inni powinni pytać ciebie”).

Wiek wczesnoszkolny (7-11 lat)

W okresie wczesnoszkolnym, różnice płciowe w budowie fizycznej dzieci są niewielkie, poza oczywiście rozwojem genitalnym. Trudno jest rozróżnić dziewczynkę od chłopca jedynie na podstawie wyglądu zewnętrznego. Pod względem rozwoju psychoseksualnego, dziecko w wieku wczesnoszkolnym znajduje się w fazie latencji. Jest to okres charakteryzujący się utajeniem i wyciszeniem, gdzie brak jest zainteresowania płciowością oraz tłumienie impulsów. W miarę jak dzieci rosną, ich zainteresowanie tematem seksualności wzrasta (co związane jest również z wkraczaniem w okres dojrzewania), a pytania mogą stać się bardziej skomplikowane. Rodzice powinni:

• Rozmawiać o dojrzewaniu – Przygotowywać dzieci na zmiany, jakie przyniesie dojrzewanie, zarówno fizyczne, jak i emocjonalne („Wkrótce twoje ciało zacznie się zmieniać. Możesz zacząć rosnąć szybciej, pojawią się włosy pod pachami i w innych miejscach. To wszystko jest normalne”).
• Podkreślać znaczenie szacunku – Uczenie dzieci, że szacunek dla siebie i innych jest ważny w relacjach („Ważne jest, abyśmy szanowali innych i ich uczucia. Jeśli ktoś mówi 'nie’, musimy to uszanować.” „Musisz szanować również siebie, nie pozwalaj, żeby ktoś przekraczał twoje granice.”, „Mów wprost jak ci coś nie odpowiada”).
• Poruszać temat bezpieczeństwa w sieci – Wyjaśniać, jak ważne jest chronienie swojej prywatności w Internecie również w kontekście nadużyć o charakterze seksualnym („Kiedy jesteś online, nigdy nie podawaj swojego prawdziwego imienia, adresu ani innych prywatnych informacji. Jeśli ktoś pyta o takie rzeczy, powiedz mi od razu.” „Nie wysyłaj nikomu nagich zdjęć, a gdy ktokolwiek Cię oto poprosi powiedz mi o tym.” „Nie rozmawiaj z nieznajomymi, nigdy nie wiadomo, kto jest „po drugiej stronie” komputera”).

Okres dojrzewania (11-18 lat)

Stadium genitalne rozciąga się od 11. do 13. roku życia.  Podstawowym celem jest ostateczne oderwanie się od rodziców poprzez jednoczesne częściowe odrzucenie ich wartości i zaakceptowanie wartości przekazywanych przez rówieśników. W okresie adolescencji następuje wzrost popędu seksualnego związany ze zmianami hormonalnymi oraz rozwinięciem cech płciowych. Między 12. a 18. rokiem życia kontynuowane są procesy rozwojowe rozpoczęte wcześniej. Doświadczanie własnej seksualności w okresie dorastania przebiega różnorodnie dla dziewcząt i chłopców. W tym czasie, zarówno u dziewcząt, jak i u chłopców, następuje dezintegracja seksualna, która polega na oddzieleniu uczuć (takich jak czułość, miłość, troska) od podniecenia i pożądania.

W czasie dojrzewania u chłopców następuje silne zainteresowanie grupą rówieśniczą, która staje się istotnym punktem odniesienia. Zachowania seksualne często są niepohamowane i pozbawione kontroli, szczególnie przed 14. rokiem życia, gdy następuje większa świadomość własnej seksualności oraz bardziej świadome działania. Oddzielenie miłości od pożądania może wykazywać dwie skrajności: poczucie winy związane z wyrażaniem swojej seksualności i doświadczanie przyjemności z jej wyrażania. Pod koniec okresu dorastania następuje integracja potrzeby bliskości emocjonalnej z doświadczeniem seksualnym.

Dziewczęta również kierują swoją uwagę na rówieśników. Ich rozwijająca się seksualność często jest postrzegana jako pragnienie głębszych więzi emocjonalnych, które przejawiają się w dążeniu do bliskości – pragnienia seksualne są wówczas nieuświadomione. Dezintegracja seksualna ujawnia się przede wszystkim poprzez zaprzeczanie swojej seksualności i poszukiwanie relacji opartych na więziach, bezpieczeństwie i zaufaniu. Około 16. roku życia dziewczynki zaczynają być świadome swoich stanów pobudzenia seksualnego. Na początku mogą mieć wizje romantycznych związków z chłopcami, a następnie ich pragnienia seksualne stają się coraz bardziej świadome i akceptowane w miarę nawiązywania kontaktów z płcią przeciwną. Integracja, która następuje na progu dorosłości, polega na postrzeganiu bliskości fizycznej i emocjonalnej jako nieodzownej całości.

Ważne jest, aby obecna była:

1. Otwarta komunikacja – Zachęcać młodzież do zadawania pytań i wyrażania swoich uczuć („Jeśli masz pytania o zmiany, które zachodzą w twoim ciele, zawsze możesz ze mną porozmawiać. Nie ma głupich pytań”, „Pamiętaj, możesz rozmawiać ze mną o wszystkim, nie ma tematów tabu”, „Jestem z Tobą i zawsze Cię wysłucham”).
2. Edukacja na temat zdrowia seksualnego – Omawiać antykoncepcję, choroby przenoszone drogą płciową oraz odpowiedzialność w związkach („Ważne jest, aby wiedzieć, jak chronić siebie i swojego partnera. Jeśli zdecydujesz się na rozpoczęcie współżycia, musisz wiedzieć, jak używać prezerwatyw i innych środków antykoncepcyjnych”).
3. Podkreślać znaczenie zgody, granici szacunku – Wyjaśniać, jak ważne jest respektowanie granic innych osób i jak reagować, gdy ktoś przekracza ich granice („Zgoda jest kluczowa we wszystkich relacjach. Jeśli kiedykolwiek czujesz, że twoje granice są naruszane, powiedz 'nie’ i powiedz mi o tym. Musimy szanować siebie nawzajem”).

 

Ważne!

Różne sytuacje i zachowania związane z seksualnością obserwowalne u dzieci i młodzieży mogą budzić niepokój i pewne obawy. Czasami mogą świadczyć o molestowaniu lub innych formach nadużyć względem dziecka. Aktywności seksualne (np. masturbacja, wzajemnie dotykanie się, podglądanie innych itp.) mieszczą się w granicach normy, jeżeli:

• Nie utrudniają realizacji zadań rozwojowych przewidzianych dla tego okresu – W każdym stadium rozwojowym (jak dzieciństwo, dorastanie i dorosłość) człowiek stoi przed różnymi wyzwaniami. Na przykład w dzieciństwie zdobycie umiejętności chodzenia, nauka pisania w okresie dorastania, oraz podjęcie pracy w dorosłości. Aktywność seksualne nie powinna ani ograniczać, ani uniemożliwiać, ani dominować nad innymi formami aktywności.
• Mieszczą się w repertuarze zachowań seksualnych charakterystycznych dla danego wieku – j. w.
• Dokonują się między osobami będącymi w zbliżonym wieku – Dla dzieci i młodzieży niezbędne jest, aby różnica wieku między uczestnikami interakcji nie była zbyt duża oraz uczestnicy powinni przynależeć do tej samej fazy rozwojowej. Dzięki temu mają oni podobną możliwość decydowania o przebiegu tej interakcji.
• Oparte są na zasadzie dobrowolności – Sama zgoda jest warunkiem koniecznym, lecz nie wystarczającym, aby uznać aktywność seksualną za zgodną z normami. Zjawisko, w którym dzieci skłaniają inne dzieci (poprzez szantaż, obietnicę nagrody lub siłę fizyczną) do udziału w takich czynnościach, należy do kategorii wykorzystywania, chociaż sprawca nie jest osobą dorosłą. Zachowania takie, bez względu na wiek, muszą być wolne od agresji, przymusu i przemocy.
• Prowadzą do realizacji celów seksualnych – Dążenie do osiągnięcia przyjemności i budowania więzi stanowi cel integralnej seksualności. Częściowe spełnienie tego celu, na przykład poprzez masturbację, można uznać za normalne zachowanie. Jednakże dążenie do podejmowania działań seksualnych w celu osiągnięcia innych celów, takich jak uzależnienie partnera, eksperymentowanie czy zdobycie pieniędzy, nie mieści się w normie. Podobna sytuacja ma miejsce, gdy zachowanie seksualne służy głównie jako sposób na rozładowanie napięcia niekoniecznie seksualnego oraz jest stosowane jako mechanizm radzenia sobie ze stresem, a z czasem może przybierać cechy działania obsesyjnego i uzależniającego.
• Nie naruszają zdrowia – Ciekawość i chęć eksplorowania własnego ciała mogą prowadzić do przekraczania granic bezpieczeństwa. Nawet małe dzieci powinny być świadome, że żadne manipulacje narządami płciowymi nie powinny prowadzić do ich zranienia, bólu ani zakłócenia ich funkcji. W okresie dorastania, kiedy potrzeba eksploracji i podejmowania ryzyka jest silna i ma charakter rozwojowy, istnieje większe ryzyko wystąpienia zachowań ryzykownych. Należą do nich m.in. nieplanowane kontakty seksualne, brak zabezpieczenia przed ciążą i chorobami przenoszonymi drogą płciową.
• Nie naruszają rażąco przyjętego porządku społecznego – Wszelka aktywność seksualna człowieka, choć należy do sfery intymnej, podlega ogólnym normom społecznym, które mogą być różnorodne i czasem sprzeczne między sobą. Nawet kilkuletnie dziecko poznaje te normy stając się częścią różnych grup społecznych, takich jak rodzina czy przedszkole, i stykając się z przepisami regulującymi zachowania ich członków. Dla przykładu dziecko wychowane w liberalnej i akceptującej atmosferze wobec nagości może doświadczyć normy społecznej, która nakazuje zakrywanie ciała poza rodziną. Z tego powodu dzieci, a szczególnie dorastający, są zobowiązani znać i respektować te umowne ograniczenia, mimo że tolerancja dla nagości (takiej jak publiczne pokazywanie narządów płciowych i ich funkcji) jest większa w kulturze europejskiej w przypadku dzieci niż w stosunku do nastolatków i dorosłych.

 

Dlaczego edukacja seksualna od rodziców jest ważna?

• Rodzice są pierwszymi i najważniejszymi nauczycielami swoich dzieci. Mają największy wpływ na kształtowanie się wartości i postaw swoich dzieci. Otwarta i szczera rozmowa na temat seksualności pomaga dzieciom budować zdrowe relacje i zrozumieć własną wartość oraz granice.
• Rozmowy na temat seksualności między rodzicami a dziećmi budują zaufanie i otwartość w relacjach rodzinnych. Dzieci, które czują, że mogą rozmawiać z rodzicami na każdy temat, są bardziej skłonne do dzielenia się swoimi obawami, pytaniami i doświadczeniami. To zaufanie i otwartość mogą być najistotniejsze, gdy dzieci stają przed trudnymi sytuacjami lub muszą podjąć ważne decyzje dotyczące ich zdrowia i bezpieczeństwa.
• Rodzice mają unikalną możliwość przekazywania swoim dzieciom wartości i norm związanych z seksualnością. Edukacja seksualna od rodziców pozwala dzieciom zrozumieć, jakie zachowania są akceptowalne i jakie nie. Dzięki temu dzieci mogą rozwijać zdrowe i pełne szacunku podejście do siebie i innych.
• Edukacja seksualna w domu pomaga dzieciom zrozumieć ich prawa do prywatności i zgody. Dzieci, które są świadome swoich granic cielesnych i tego, że mają prawo powiedzieć „nie”, są mniej narażone na nadużycia i wykorzystywanie. Wiedza na temat zgody i granic jest niezbędna dla ich bezpieczeństwa.

Zagrożenia płynące z braku edukacji seksualnej przez rodziców

Brak edukacji seksualnej w domu niesie ze sobą poważne zagrożenia dla dzieci i młodzieży:

• Dzieci, które nie otrzymują rzetelnej wiedzy od rodziców, mogą czerpać informacje z niewiarygodnych źródeł, takich jak rówieśnicy czy Internet. To może prowadzić do rozpowszechniania dezinformacji i mitów na temat seksualności.
• Brak wiedzy na temat granic cielesnych i zgody może zwiększyć ryzyko nadużyć seksualnych. Dzieci, które nie są świadome swoich praw, mogą nie rozpoznać sytuacji zagrożenia i nie wiedzieć, jak się bronić.
• Brak otwartych rozmów na temat seksualności może prowadzić do niskiej samooceny i problemów emocjonalnych. Dzieci, które nie mają możliwości zadawania pytań i otrzymywania wsparcia, mogą czuć się zagubione i niepewne w kwestiach dotyczących ich ciała i relacji.
• Młodzież, która nie otrzymuje odpowiedniej edukacji seksualnej, jest bardziej narażona na podejmowanie ryzykownych zachowań seksualnych, jak wczesna inicjacja seksualna, brak stosowania antykoncepcji czy niebezpieczne praktyki seksualne. To z kolei zwiększa ryzyko chorób przenoszonych drogą płciową i niechcianych ciąż.

 

Podsumowanie

 

Tekst skupiał się na kluczowych aspektach edukacji seksualnej dzieci na różnych etapach ich rozwoju. Artykuł podkreśla rolę rodziców jako głównych nauczycieli w procesie budowania zdrowej tożsamości seksualnej u dzieci, począwszy od wczesnego dzieciństwa aż po okres dojrzewania.

Początkowe lata życia dzieci są ważne dla budowania podstawowych pojęć związanych z ciałem i prywatnością. Rodzice powinni prosto i zgodnie z prawdą odpowiadać na pytania dzieci oraz uczyć je nazw części ciała i znaczenia prywatności. W wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym dzieci zaczynają bardziej świadomie eksplorować swoją seksualność, co wymaga kontynuacji otwartej komunikacji i edukacji na temat granic oraz zgody. W okresie dojrzewania, kiedy następuje silniejsze zainteresowanie seksualnością i zmianami fizycznymi, istotne jest utrzymanie otwartej komunikacji, edukacji na temat zdrowia seksualnego oraz podkreślanie znaczenia szacunku i zgody w relacjach.

Artykuł podkreśla również znaczenie rozumienia różnych etapów rozwoju seksualnego dzieci, a także umiejętność rozróżniania norm zachowań eksploracyjnych od sytuacji wymagających interwencji, takich jak nadużycia. Ostatecznie, zdrowa komunikacja rodzinna i wsparcie ze strony rodziców są niezbędne dla wspierania dzieci w zdrowym rozwoju ich seksualności i budowaniu odpowiednich umiejętności interpersonalnych na przestrzeni całego życia.

 

 

Bibliografia

1. Lew-Starowicz Z. (2000). Seksuologia wieku dziecięcego i okresu dojrzewania, w: A. Popielarska, M. Popielarska (red.), Psychiatria wieku rozwojowego, Wydawnictwa Lekarskie PZWL, Warszawa.
2. Izdebski Z. (1992). Seksualizm dzieci i młodzieży w Polsce, Wydawnictwo WSP, Zielona Góra.
3. Pospiszyl, K. (2008). Psychologia rozwoju człowieka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
4. Woynarowska, B. (2010). Edukacja zdrowotna. Podręcznik akademicki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
5. Piskorz R. (2016). Seksualność dziecka w wieku wczesnoszkolnym. Artykuły Naukowe. EEtP, vol. 11, nr 1, 2016.
6. Beisert M. (2006). Rozwojowa norma seksuologiczna jako kryterium oceny zachowań seksualnych dzieci i młodzieży. Dziecko krzywdzone, nr 16, 2006.
7. Nowak M., Gawęda A., Janas-Kozik M. (2010). Fizjologiczny rozwój psychoseksualny dzieci i młodzieży. Seksuologia Polska, 8.
8. https://dziecisawazne.pl/zly-dotyk-jak-rozmawiac-z-dzieckiem-o-naduzyciach-seksualnych/

 

 

Autor:

Milena Malinowska, psycholog

Redakcja Katarzyna Lisowska