Rodzina to pierwsze i najważniejsze środowisko dla dziecka. To w niej rodzice zaspokajają potrzeby swoich pociech, zarówno te biologiczne, jak i psychicznych czy społeczne. Dziecko wchłania ze swojego rodzinnego otoczenia wzorce, postawy, a także przyjmuje role społeczne. To tutaj nabywa umiejętności tolerancji, szacunku, poznaje wartości moralne i reguły życia w społeczności. Oddziaływanie rodziców ma ogromny zasięg – dotyka rozwoju funkcji poznawczych, pobudza zainteresowania, kształtuje równowagę emocjonalną, rozwija umiejętności społeczne i kształtuje pozytywne poczucie własnej wartości u dziecka. Dziś powszechnie uznaje się, że dzieci potrzebują obecności zarówno matki, jak i ojca. Jednakże pytanie o to, jakiego rodzaju ojca potrzebuje dziecko, nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Jakie cechy i zachowania będą miały pozytywny wpływ na jego rozwój? Czy dziecko potrzebuje, aby ojciec pełnił rolę drugiej matki, czy może raczej kumpla, nauczyciela, a być może wszystkich tych ról jednocześnie? W jaki sposób ojciec wpływa na życie dziecka? Czy istnieje ideał ojca, czy może wystarczy, że jest „wystarczająco dobry”? Co tak naprawdę oznacza bycie „wystarczająco dobrym” ojcem? W niniejszym artykule przyjrzymy się roli ojca w życiu dziecka oraz temu, czego dziecko faktycznie potrzebuje od swojego taty.
W pierwszych etapach życia dziecko opiera się głównie na bliskiej relacji z matką, która zapewnia mu poczucie bezpieczeństwa i spełnia wszystkie jego podstawowe potrzeby. Jednakże wraz z rozwojem fizycznym i poznawczym oraz zwiększającym się zainteresowaniem światem zewnętrznym, rola ojca staje się coraz bardziej istotna. To właśnie ojciec stawia przed dzieckiem różnorodne wyzwania, co pozwala mu na rozwijanie się. Poprzez coraz silniejszą więź z tatą, dziecko ma okazję poszerzyć swoją relację poza diadyczną relację matka-dziecko i otworzyć się na interakcje z innymi ludźmi. Pozostając jedynie w symbiotycznej relacji z matką, dziecko może mieć ograniczone szanse na zdobywanie kompetencji potrzebnych do rozwijania ciekawości, wytrwałości i tolerancji na stres. Dlatego właśnie istotne jest, by obecność ojca w życiu dziecka była aktywna i wspierająca, co pozwala dziecku na pełniejszy rozwój emocjonalny i społeczny. Ojciec pełni rolę w życiu dziecka, która jest zupełnie unikatowa. Nie można go postrzegać jako zastępcy matki ani próbować wypełnić jego roli przez dziadka, nauczyciela czy trenera. Rola ojca ewoluuje wraz z rozwojem dziecka. Niemowlę potrzebuje od niego czegoś zupełnie innego niż przedszkolak czy nastolatek. Dodatkowo, sposób w jaki ojciec wychowuje córkę może różnić się od tego, jak wychowuje syna. Wychowanie dziewczynki może wymagać podkreślenia pewnych aspektów, które są mniej istotne w przypadku wychowywania chłopca, i vice versa.
Miłość ojcowska jest kluczowym czynnikiem w rozwoju społecznym dziecka. Jednak samo istnienie ojca nie wystarcza. Aby pozytywnie wpłynąć na rozwój dziecka, tata musi być aktywnie zaangażowany w jego wychowanie. Istotne jest, by tata wykazywał zainteresowanie dzieckiem, budując silną więź między sobą a maluchem oraz będąc dla niego wzorem do naśladowania. Już od pierwszych chwil życia dziecka aktywne zaangażowanie taty w jego pielęgnowanie przynosi wiele korzyści: pomaga budować bliższe relacje z dziećmi, wspiera ich zdrowie psychiczne i wzmacnia poczucie własnej wartości, daje dzieciom wzorzec męskości opartej na sile i trosce. Bezpośredni kontakt fizyczny, tak jak dotyk, ma szczególne znaczenie dla rozwoju dziecka. Na przykład, kiedy tata bierze dziecko na ręce, podnosi je do góry, patrzy na nie i zachęca do zabawy, tworzy to silną więź emocjonalną. Poprzez udzielanie pomocy i wsparcie, tata jednocześnie zapewnia dziecku poczucie bezpieczeństwa.
Ojciec odgrywa również istotną rolę w tworzeniu warunków sprzyjających spokojowi i poczuciu bezpieczeństwa u matki, co umożliwia jej skuteczną opiekę nad dzieckiem. Ta harmonia przyczynia się do budowy bezpiecznej więzi między matką a dzieckiem, co z kolei ma istotny wpływ na rozwój malucha. W miarę upływu czasu i postępów w rozwoju ruchowym oraz językowym dziecka, ojciec naturalnie wprowadza różnorodność do ścisłej relacji między matką a dzieckiem. Ojciec staje się „tym trzecim”, który wchodzi do świata matki i dziecka. Ta rola jest niezwykle istotna, ponieważ umożliwia stopniowe wyjście dziecka poza bliskość matki i odkrycie „szerszego świata”, który reprezentuje ojciec. Poprzez swoją obecność tata poszerza horyzonty dziecka, pokazując mu, że świat jest pełen możliwości i bezpieczny do eksploracji. Ważne jest, żeby ojciec nie naśladował roli matki, lecz pokazywał dziecku swoją autentyczną osobowość, co wzbogaca jego doświadczenia i perspektywy. Dzięki temu dziecko uczy się, że świat jest zróżnicowany i ciekawy, a ojciec stanowi integralną część tego wielobarwnego świata.
Dzieci niezwykle korzystają z czasu spędzanego z tatą, zwłaszcza podczas wspólnej zabawy! Mężczyźni angażują się w zabawę z dziećmi w nieco inny sposób niż kobiety, co dodaje różnorodności do doświadczeń maluchów. To, co nazywamy „ojcowską zabawą”, często jest bardziej ekscytujące i pełne wrażeń niż spokojne zabawy z mamą. Tego rodzaju interakcje przyczyniają się do nauki radzenia sobie z silnymi emocjami, włączając w to umiejętność kontrolowania agresji. Interakcje z tatą często są pełne ekspresji i odwagi, co pomaga dziecku wyrażać swoje uczucia. Podczas takich zabaw dzieci uczą się również zasad fair play oraz dostosowywania się do partnera. Wspólne aktywności z tatą pozwalają maluchom na rozładowanie napięć i budowanie pewności siebie. To właśnie tata zazwyczaj zachęca dziecko do pokonywania wyzwań, mówiąc „dasz radę wejść na samą górę”, podczas gdy mama może być bardziej ostrożna, ostrzegając „uważaj, tam jest wysoko!”.
Dzieci uwielbiają spędzać czas z ojcami, czy to poprzez wygłupy, zapasy czy wyścigi. Nawet starszaki i młodzież docenią wspólne chwile, chociaż może to być już nieco inna forma interakcji, na przykład podczas wspólnych wycieczek, wyjść do kina czy uprawiania sportu. Dla dziecka ważne jest, aby wiedzieć, że jest dla ojca istotne, co buduje silne więzi, które mogą trwać przez całe życie.
Czas spędzony z synem czy córką nie powinien być wyjątkiem od zwykłej rutyny. Codzienne chwile także są istotne – pomaganie przy pracy domowej, wspólne posiłki, wyjście do sklepu po zakupy, obejrzenie filmu czy nawet sprzątanie. Wspólne działania pokazują dziecku, że jesteście zespołem i mogą być źródłem radości i bliskości między ojcem a dzieckiem.
Tata i córka
Badania wykazują, że dla dziewczynki ojciec jest niezwykle istotną postacią. To on jako pierwszy i najważniejszy mężczyzna w jej życiu ma ogromny wpływ na kształtowanie jej osobowości oraz uczy ją odczuwania i wyrażania emocji. Ojciec odgrywa bardzo ważną rolę w formowaniu charakteru swojej córki, kształtując jej poczucie wartości i wpływając na jej przyszłe poglądy i podejście do świata. W dużej mierze od jego postawy zależy, czy dziewczynka w dorosłym życiu będzie pewną siebie, otwartą i samodzielną kobietą.
Niepodważalnie, ojciec stanowi pierwszy wzorzec męskości dla dziewczynki. To na podstawie jego postawy dziewczynki formują swoje przekonania o wszystkich mężczyznach i później dokonują wyboru partnera życiowego. Dlatego jeśli w otoczeniu, w którym dorasta dziewczynka, kobiety są traktowane przedmiotowo, lekceważone, wykorzystywane lub krzywdzone przez mężczyzn, istnieje ryzyko, że w przyszłości stanie się ona podatna na zniewolenie i bezradność w stosunku do mężczyzn. Zadaniem ojca jest więc dostarczenie przykładu, że mężczyźni i kobiety są sobie równi. Poprzez obserwację, jak tata traktuje mamę, dziewczynka formuje sobie wyobrażenie o tym, jak powinien wyglądać związek między dorosłymi partnerami oraz jakie postawy powinny być promowane w ich relacji.
Elementy wpływające na budowanie pozytywnej relacji między córką a tatą:
- Wspólna zabawa: zachęcanie córki do wspólnych aktywności, nawet tych tradycyjnie postrzeganych jako męskie; tata może spróbować wciągnąć córkę w swoje zainteresowania, a także otworzyć się na świat jej zainteresowań, co pozwoli mu lepiej zrozumieć jej punkt widzenia.
- Właściwa komunikacja: dobry ojciec nie tylko potrafi rozmawiać z córką, ale też umie słuchać. Szanuje jej poglądy i zachęca do wyrażania siebie. Promowanie nie tylko piękna, ale i mądrości u córki oraz budowanie jej poczucia własnej wartości są ważne dla stabilnego rozwoju psychicznego.
- Dotyk: wyrażanie czułości i akceptacji przez tatę jest niezwykle ważne dla rozwoju dziecka. Pozytywne reakcje taty na osiągnięcia córki, jak również wyrazisty sposób okazywania uczuć, budują w niej poczucie bezpieczeństwa i wartości.
- Krytyka: krytyka ze strony ojca powinna być konstruktywna i nigdy nie powinna podważać miłości i akceptacji. Ważne jest, aby tata umiał wyrażać swoje uwagi w sposób budujący i wspierający rozwój córki.
Obojętność ojca może skutkować tym, że córki przejmują część jego roli. Jeśli tata nie stworzył dla nich odpowiedniego wzorca męskości, córki mogą samodzielnie wypełnić tę lukę. Często wyznaczają sobie ambitne cele życiowe i determinują się, aby je osiągnąć, budując w sobie silną, typowo męską osobowość. W tym procesie przyjmują cechy dominacji charakterystyczne dla ojcowskiego stylu wychowania. Jest to konsekwencją nieobecności właściwego wzorca ojca. Postawa taka działa jak zbroja, chroniąc kobietę przed ewentualnym cierpieniem zadanym przez ojca. Jednakże ten mechanizm działa obustronnie: chroni przed bólem z zewnątrz oraz uniemożliwia wyrażanie wrażliwości i uczuć na zewnątrz. W rezultacie kobieta w takiej zbroi może mieć trudności z nawiązywaniem prawdziwych relacji z mężczyznami i nie doświadczać pełni życia.
Wiele dorosłych kobiet, opowiadając o swoich doświadczeniach, zauważa istotny wpływ swojego ojca na ich psychiczną i seksualną dojrzałość. Relacje z tatą często stanowią punkt odniesienia dla ich małżeństw i innych związków emocjonalnych, rzutując na obszary życia takie jak seksualność, praca, rodzicielstwo czy sposób spędzania czasu wolnego. Ojciec może mieć znaczący wpływ na kształtowanie postrzegania kobiecej seksualności i intymności. Relacje między ojcem a córką mogą wpłynąć na jej poczucie wartości, pewność siebie oraz zdolność do nawiązywania zdrowych relacji z mężczyznami. Ponadto, sposób, w jaki ojciec traktował matkę, może wyznaczyć wzorzec dla przyszłych związków córki i jej oczekiwania wobec partnera. Ojcowie mogą także wpływać na wybór zawodu i sposobu życia swoich córek poprzez swoje postawy wobec pracy i zachęcanie do rozwoju zawodowego. Ich obecność lub jej brak może również mieć wpływ na podejmowanie decyzji dotyczących rodzicielstwa oraz sposób, w jaki kobiety spędzają swój czas wolny czy relaksują się. Bycie dobrym ojcem dla córki to niezwykle trudne wyzwanie, ale jednocześnie też bardzo wartościowe i satysfakcjonujące doświadczenie. Zaangażowanie, miłość i praca w wychowaniu córki mogą przynieść najpiękniejsze i najważniejsze chwile w życiu mężczyzny. Dlatego warto angażować się w pełni, aby móc z dumą i wzruszeniem obserwować dorastającą, mądrą i pewną siebie kobietę.
Tata i syn
Rola ojca w kształtowaniu tożsamości dziecka, zwłaszcza syna, jest niezwykle istotna. Dla chłopców wychowywanych bez ojców lub bez znaczących mężczyzn w ich życiu, określenie własnej tożsamości oraz wyodrębnienie ról życiowych może być trudniejsze. Brak męskiego modelu i wsparcia sprawia, że dorosły mężczyzna może mieć trudności w radzeniu sobie w związkach z kobietami i w pełniejszym zrozumieniu swojej męskości. Ojciec pełni kluczową rolę jako wzorzec męskości i osoba, która pomaga synowi zrozumieć, czym jest bycie mężczyzną. Jego obecność i aktywne uczestnictwo w życiu syna pomaga mu rozwijać się jako mężczyzna, zrozumieć swoje role społeczne i budować zdrowe relacje z innymi ludźmi. Brak tej obecności może prowadzić do braku pewności siebie u syna w dorosłym życiu.
Chłopcy wychowywani bez ojców często doświadczają mniejszego poczucia przynależności do rodziny, szczególnie gdy rodzina składa się głównie z kobiet, takich jak matka, babcia czy siostra. W rodzinach, gdzie dominuje sfeminizowana struktura, chłopcy mogą czuć się bardziej wyobcowani, ponieważ brakuje im wsparcia ze strony męskiego członka rodziny. Badania wskazują, że chłopcy wychowywani bez ojców częściej niż ich rówieśnicy mają tendencję do szukania akceptacji i towarzystwa osób podobnych do nich, co może prowadzić do angażowania się w gangi. Potrzeba przynależności i identyfikacja z grupą mogą być silniejsze w przypadku chłopców, którzy nie mają męskiego wzorca do naśladowania w swoim życiu rodzinnym.
Chłopcy wychowywani bez ojców często doświadczają zaburzonego poczucia własnej wartości. Nierzadko wynika to z poczucia winy za rozpad rodziny, które może pojawić się u dzieci w takiej sytuacji. Dodatkowo, gdy matki tych chłopców są niezależne finansowo i radzą sobie dobrze bez mężczyzny, dzieci mogą mieć trudności w określeniu roli społecznej mężczyzny. Obserwując, że kobieta może poradzić sobie sama, chłopcy mogą czuć się zbędni i zagubieni, co może prowadzić do obniżenia ich poczucia własnej wartości. W dorosłym życiu może to przełożyć się na brak szacunku do pracy, ponieważ praca nie jest przez nich postrzegana jako przejaw męskiej siły czy wartości.
Podobnie jak matki przekazują swoim córkom wiedzę na temat zachowań seksualnych, ojcowie są często odpowiedzialni za edukację seksualną swoich synów. Chłopcy mogą czuć się niezręcznie rozmawiając o seksie z matkami, dlatego często to ojcowie pełnią tę rolę. Niestety, gdy ojciec jest nieobecny w życiu chłopca, może mu brakować właściwego źródła informacji na temat seksualności. W takich sytuacjach dzieci mogą szukać wiedzy u rówieśników lub w Internecie, co często prowadzi do zniekształceń, braków w wiedzy i instrumentalnego traktowania seksualności.
Rola ojca w kształtowaniu i modelowaniu wzorca mężczyzny jest niezwykle istotna. Jego obecność pomaga dziecku w wypracowaniu odpowiednich sposobów radzenia sobie w życiu oraz rozwijaniu cech typowo męskich. Brak ojca może skutkować ograniczonym dostępem dziecka do męskich wzorców i strategii życiowych, co może prowadzić do trudności w identyfikowaniu się z tradycyjnymi aspektami męskości. W niektórych przypadkach, dzieci mogą szukać modeli męskości w literaturze czy mediach, co może prowadzić do przerysowania pewnych cech uznawanych za typowo męskie, takich jak siła fizyczna czy agresja. W efekcie, w dorosłym życiu takie osoby mogą przyjąć postawy macho, które nie odzwierciedlają rzeczywistych wartości męskości, lecz jedynie wyobrażenie dziecka na temat prawdziwego mężczyzny. Dlatego istotne jest, aby ojcowie pełnili swoją rolę wzorca męskości w sposób zrównoważony i odpowiedzialny, wspierając rozwój dziecka właściwie i wszechstronnie.
Brak ojca w życiu dziecka ma złożony i wielowymiarowy wpływ na jego rozwój osobowościowy. Trudno jednoznacznie opisać, jakie konkretnie czynniki będą decydować o kształtowaniu się osobowości dziecka, gdyż wpływają na to liczne zróżnicowane czynniki. Pomimo tego, teza głoszona przez niektóre samotne matki, że można w pełni zastąpić obecność ojca, nie znajduje pełnego odzwierciedlenia w rzeczywistości. Jednakże, istnieje nadzieja, ponieważ chłopiec może rozwijać swoje męskie cechy nawet w przypadku braku biologicznego ojca. Istotne jest, by obok dziecka był odpowiedni wzorzec i model męskości. Ten wzorzec może być dostarczany przez osoby takie jak wujek, dziadek, sąsiad czy nawet ojciec kolegi. Ważne jest, aby ten męski wzorzec był obecny w życiu dziecka, by wspierać jego właściwy rozwój i kształtowanie się jego osobowości.
Badania
Badania nad wpływem rodziców na rozwój dziecka wyraźnie wskazują na istotną rolę ojca, która w niektórych przypadkach przewyższa znaczenie matki. Nie można jednoznacznie stwierdzić, czy rola matki jest większa od roli ojca, ponieważ obie są ważne, ale różne. Przeprowadzone badania stanowią cenny wkład w zrozumienie specyfiki ojcostwa.
Wyniki badań pokazują, że wpływ ojca na dziecko w okresie dzieciństwa i dojrzewania może mieć długotrwałe konsekwencje:
- Dzieci, które czują się odrzucone przez ojca, częściej wykazują tendencje do przestępczości nieletnich.
- Brak bliskości lub akceptacji ojca w dzieciństwie może prowadzić do problemów z nauką i przemocą wśród nastolatków.
- Korzystanie z narkotyków przez nastolatków często związane jest z brakiem miłości i odrzuceniem przez ojca w dzieciństwie.
- Depresja i lęk wśród nastolatków mogą być częstsze u osób, które mają konfliktową relację z ojcem i nie otrzymują wsparcia od niego.
- Nastolatki często przejmują postawy rodziców wobec małżeństwa, rozwodu, męskości, kobiecości i seksualności, jeśli mają bliską relację z ojcem.
- Przytulanie przez ojca i zdrowy kontakt fizyczny z nim mogą zwiększyć samoocenę nastoletnich dziewcząt.
- Brak bliskiej relacji z ojcem może prowadzić do dezorientacji seksualnej u chłopców i zwiększyć prawdopodobieństwo rozwijania się skłonności homoseksualnych.
Wpływ relacji z ojcem w dzieciństwie i okresie dojrzewania może być również obserwowany w dorosłym życiu dziecka:
- Mężczyźni, którzy mieli dobrą relację z ojcem w dzieciństwie, lepiej radzą sobie z sytuacjami problemowymi i stresem w dorosłości.
- Zaburzenia osobowości i zaburzenia jedzenia częściej występują u kobiet, które czuły się odrzucane przez ojca.
- Poczucie szczęścia, satysfakcji życiowej oraz niski poziom lęku i depresji u młodych dorosłych wiążą się z silną więzią z ojcem.
- Silna męska tożsamość nie zależy od jaskrawości męskich cech ojca, ale od bliskości i miłości.
Podsumowanie
Do pełnienia roli ojca potrzebna jest świadomość jej ogromnego znaczenia. Ojcostwo to udział w czymś niezwykłym, co niesie ze sobą liczne pytania i obawy. Nie może być traktowane obojętnie jako zwykły obowiązek życiowy.
Prawidłowa relacja między ojcem a dzieckiem przynosi wiele korzyści, zarówno dla dziecka, jak i dla samego ojca. Dziecko, mając zdrowy i bliski związek z ojcem, czuje się bezpiecznie i pewnie w momencie problemów czy zmartwień, wiedząc, że może zwrócić się do niego o pomoc i wsparcie. Ojciec staje się dla dziecka nie tylko autorytetem, ale również przyjacielem, który zawsze będzie go rozumiał i służył pomocą.
Dla ojca dawanie swojemu dziecku poczucia bezpieczeństwa i wsparcia jest niezwykle satysfakcjonujące. Ma on świadomość, że jest niezastąpiony w życiu swojego dziecka i odgrywa ważną rolę w jego rozwoju i dojrzewaniu. Ta więź, oparta na zaufaniu i zrozumieniu, przynosi ojcowi ogromną radość i satysfakcję.
Relacja między ojcem a dzieckiem wymaga stałej troski i pielęgnowania, nie tylko w okresie dzieciństwa, ale przez całe życie. Gdy dziecko otrzymuje wsparcie i zrozumienie od ojca, rośnie w przekonaniu, że jest kochane i doceniane. W przyszłości, gdy role się odwrócą, a ojciec będzie potrzebował pomocy, dziecko będzie mogło mu się odwdzięczyć, opierając się na wartościach i wzorcach, którymi zostało wychowane przez ojca.
W ten sposób relacja między ojcem a dzieckiem staje się źródłem wzajemnego wsparcia i zrozumienia, które przenosi się na kolejne pokolenia, kształtując silne więzi rodzinne i umacniając więź między rodzicami a dziećmi.
Bibliografia:
- Piotrowski, Z., & Baran, T. (2016). Rola ojca w życiu dziecka. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.
- Meeker M. (2016). Mocni ojcowie. Mocne córki. 10 sekretów ojcostwa.. Wydawnictwo M. Warszawa.
Autor:
Milena Malinowska, psycholog
Redakcja Katarzyna Lisowska
