Wychowanie dziecka to zadanie pełne wyzwań, zwłaszcza w obliczu zachowań opozycyjno-buntowniczych, które mogą się pojawić w trakcie jego rozwoju. Takie zachowania są częstym źródłem frustracji zarówno dla rodziców, jak i samych dzieci. Warto zrozumieć, co kryje się za tymi zachowaniami, jakie mogą być ich przyczyny i skutki w dorosłym życiu, oraz jak rodzice mogą na nie reagować, aby pomóc w skorygowaniu zachowań swoich dzieci.
Opozycyjność i buntowniczość – Co to właściwie oznacza?
Zachowania opozycyjno-buntownicze to szerokie spektrum zachowań, które mogą obejmować protesty, sprzeciw, nieposłuszeństwo, bunt, złość, agresję słowną czy fizyczną wobec autorytetów, a także upór i trudności w nawiązywaniu relacji społecznych. Dzieci, które wykazują te zachowania, często stawiają się w pozycji przeciwnej wobec rodziców, nauczycieli lub innych osób pełniących role autorytetów w ich życiu. Jeśli zachowania dziecka znacznie przekraczają normy społeczne i pojawiają się działania niezgodne z prawem (kradzieże, włamania, ucieczki z domu, picie alkoholu, stosowanie narkotyków, wagary, itp.) oraz naruszające nietykalność innych osób (pobicia, pogróżki, zastraszanie, itd.), rozpoznaje się zaburzenia zachowania. Częściej, choć nie zawsze, dotyczą one nastolatków i w wielu przypadkach poprzedzają je zaburzenia opozycyjno-buntownicze w okresie dzieciństwa.
Przyczyny zachowań opozycyjno-buntowniczych u dzieci
Istnieje wiele czynników, które mogą wpływać na rozwijanie się zachowań opozycyjno-buntowniczych u dzieci. Poniżej znajdują się najważniejsze z nich:
– Czynniki biologiczne (nieprawidłowości w budowie anatomicznej mózgu, zaburzenia poziomu neuroprzekaźników w mózgu).
– Genetyczne i psychospołeczne (brak odpowiedniej opieki, nadmiernie surowe wychowanie lub zaniedbanie, doświadczenie nadużycia seksualnego lub przemocy, niski status społeczny rodziny, częste zmiany miejsca zamieszkania lub zmiany szkoły, kontakt z innymi osobami naruszającymi normy społeczne).
- Zaburzenia emocjonalne i psychiczne – dzieci z diagnozowanymi zaburzeniami, takimi jak ADHD (Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej) lub zaburzenia zachowania, są bardziej podatne na zachowania opozycyjne. Te zaburzenia mogą wpływać na zdolność dziecka do kontrolowania emocji i zachowań.
- Niedostateczne umiejętności komunikacyjne – dzieci, zwłaszcza te młodsze, mogą mieć trudności z wyrażeniem swoich uczuć i potrzeb. Gdy nie są w stanie wyrazić tego, co je niepokoi lub frustruje, mogą reagować zachowaniami opozycyjnymi.
- Niedostosowanie w środowisku domowym – rodzina odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu zachowań dziecka. Jeśli w domu panuje atmosfera konfliktu, agresji, czy braku spójności w wychowaniu, dziecko może naśladować te wzorce i przejawiać je w swoim zachowaniu.
- Niezrozumienie lub brak empatii ze strony dorosłych – dzieci potrzebują czułości, zrozumienia i wsparcia ze strony rodziców. Jeśli rodzice nie potrafią zrozumieć uczuć swojego dziecka lub nie reagują na nie w odpowiedni sposób, dziecko może wyrażać swoją frustrację poprzez zachowania buntownicze.
- Zmiany w życiu dziecka – przeprowadzka, rozwód rodziców, śmierć bliskiej osoby, zmiana szkoły, to tylko niektóre z wydarzeń, które mogą wywołać u dziecka stres i skłonić je do zachowań buntowniczych.
- Brak odpowiednich umiejętności radzenia sobie ze stresem – dzieci muszą nauczyć się, jak radzić sobie z emocjami i stresem. Jeśli nie rozwijają tych umiejętności, mogą reagować buntowniczo w obliczu trudności.
Skutki zachowań opozycyjno-buntowniczych w dorosłym życiu
Zachowania opozycyjno-buntownicze u dzieci mogą pozostawić ślady w dorosłym życiu.
- Trudności w relacjach interpersonalnych: dorośli, którzy mieli problemy z zachowaniami opozycyjnymi w dzieciństwie, mogą mieć trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu zdrowych relacji. Nieumiejętność wyrażania swoich uczuć czy kontrolowania agresji może wpływać na trwałe problemy w życiu osobistym i zawodowym.
- Problemy w szkole i karierze zawodowej: dzieci, które miały trudności z zachowaniami opozycyjnymi, mogą spotkać się z trudnościami w nauce i zdobywaniu umiejętności społecznych, które są istotne w dorosłym życiu.
- Ryzyko rozwoju zaburzeń psychicznych: osoby, które doświadczały zachowań opozycyjno-buntowniczych w młodym wieku, są bardziej narażone na ryzyko rozwoju zaburzeń psychicznych, takich jak depresja czy zaburzenia osobowości.
Jak rodzice mogą reagować, aby skorygować zachowania dzieci?
Rodzice odgrywają kluczową rolę w pomaganiu swoim dzieciom zrozumieć i kontrolować zachowania opozycyjno-buntownicze. Oto kilka kroków, które mogą pomóc:
- Rozumienie i akceptacja: pierwszym krokiem jest próba zrozumienia, dlaczego dziecko zachowuje się opozycyjnie. Istotne jest, aby zrozumieć jego emocje i potrzeby, zamiast je minimalizować czy negować.
- Konsekwentne granice: dzieci potrzebują jasnych granic i konsekwentnych zasad. Powinni określać spodziewane zachowania i konsekwentnie egzekwować ustalone reguły.
- Komunikacja: ważne jest rozmawianie z dzieckiem i uczenie go odpowiednich umiejętności komunikacyjnych. Dzieci powinny wiedzieć, że mogą wyrazić swoje uczucia i potrzeby w bezpieczny sposób.
- Wsparcie emocjonalne: dzieci potrzebują wsparcia emocjonalnego, szczególnie w trudnych sytuacjach. Rodzice powinni być dostępni, by pomóc dziecku w radzeniu sobie ze stresem i emocjami.
- Poszukiwanie pomocy profesjonalnej: jeśli zachowania dziecka są trudne do kontrolowania i prowadzą do znaczących problemów, warto skonsultować się z psychologiem lub terapeutą dziecięcym. Specjalista może pomóc zidentyfikować przyczyny zachowań i opracować skuteczne strategie.
- Wzór do naśladowania: rodzice powinni być dobrym wzorem dla swoich dzieci. Jeśli sami radzą sobie z emocjami w zdrowy sposób, dzieci są bardziej skłonne naśladować te pozytywne wzorce.
- Cierpliwość i wyrozumiałość: skorygowanie zachowań opozycyjno-buntowniczych może być procesem długotrwałym. Rodzice powinni zachować cierpliwość i wyrozumiałość, nie oczekując natychmiastowych zmian.
Terapia stosowana w przypadku zaburzeń zachowania/zaburzeń opozycyjno-buntowniczych opiera się na złożonych metodach terapeutycznych, z zaangażowaniem rodziców, nauczycieli i innych opiekunów. Prowadzi się psychoedukację rodziców, nauczycieli i innych opiekunów dziecka, wyjaśniając im czym są zaburzenia zachowania i jakie są sposoby postępowania. W ramach warsztatów umiejętności rodzicielskich (tzw. szkół dla rodziców) opiekunowie uczą się stosowania skutecznych metod wychowawczych (czyli interwencji behawioralnych) ustalania i egzekwowania zasad. Przy zaburzeniach opozycyjno-buntowniczych pozytywne rokowanie leczenia jest na poziomie 95%. Zaleca się terapię długoterminową, ponieważ pojedyncze sesje oraz interwencje nie mają zbyt dużej szansy powodzenia zmiany.
Często wskazana jest psychoterapia indywidualna dziecka, treningi umiejętności społecznych i radzenia sobie z agresją. W wielu przypadkach korzystna jest terapia rodzinna, która pozwala na poprawę komunikacji i relacji między dzieckiem a innymi członkami rodziny.
Podsumowanie
Zachowania opozycyjno-buntownicze u dzieci mogą być wyzwaniem dla rodziców, a zrozumienie przyczyn tych zachowań kluczowe w ich skorygowaniu. Działania rodziców, oparte na empatii, zrozumieniu i konsekwencji, mogą pomóc dziecku w kształtowaniu zdrowych umiejętności społecznych i emocjonalnych, które będą miały wpływ na jego przyszłość. Warto również pamiętać, że każde dziecko jest inne, i podejście do zmiany zachowań powinno być dostosowane do indywidualnych potrzeb i charakteru dziecka.
Bibliografia:
- Kaźmierczak-Mytkowska, K. Dante Lucci, A. Butwicka, T. Wolańczyk, A. Bryńska, Funkcjonowanie rodzin nastolatków z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej i opozycyjno-buntowniczymi zaburzeniami zachowania, „Psychiatria Polska” 2020, nr 203, s. 1–14; Światowa Organizacja Zdrowia, Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych. ICD-10, 2009 r
- Wdowiak, Zaburzenia opozycyjno-buntownicze (http://www.polkowice.edu.pl/portal/pliki/zaburzenia.pdf – dostęp 26.07.2022)
- Kuty-Pachecka, K. Stefańska, Zaburzenia zachowania u dzieci i młodzieży, „Wychowanie w Rodzinie” 2015, t. 11, s. 291-304.
Autor:
Agnieszka Zając, studentka psychologii
Redakcja Katarzyna Lisowska
