Zagrożenie wykluczeniem społecznym wśród dzieci i młodzieży jest złożonym problemem, który może mieć długofalowe, negatywne skutki zarówno dla jednostki, jak i dla społeczeństwa. Czynniki takie jak trudna sytuacja rodzinna, problemy ekonomiczne, zdrowotne, czy emocjonalne mogą przyczynić się do tego, że młode osoby będą marginalizowane i wykluczane z życia społecznego. Wykluczenie społeczne niesie za sobą nie tylko osamotnienie, ale także zwiększa ryzyko pojawienia się problemów emocjonalnych i psychicznych, jak depresja, lęk. Warto więc przyjrzeć się, co dokładnie przyczynia się do zagrożenia wykluczeniem, jak je rozpoznać oraz jakie działania mogą pomóc w jego zapobieganiu.
Czym jest wykluczenie społeczne?
Wykluczenie społeczne to sytuacja, w której jednostka, z różnych powodów, zostaje pozbawiona pełnej możliwości uczestnictwa w życiu społecznym. Może to obejmować ograniczony dostęp do edukacji, zdrowia, kultury, a także trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu relacji z innymi ludźmi. W przypadku dzieci i młodzieży najczęstszymi przyczynami wykluczenia są trudna sytuacja materialna, przemoc w rodzinie, zaniedbanie emocjonalne, problemy szkolne, a także czynniki zdrowotne, takie jak niepełnosprawność fizyczna czy psychiczna.
Skala problemu – dane z badań
Badania nad wykluczeniem społecznym wskazują, że coraz więcej dzieci i młodzieży w Polsce i na świecie znajduje się w grupie ryzyka. Zgodnie z raportem UNICEF z 2021 roku, aż 1 na 5 dzieci w krajach rozwiniętych żyje w ubóstwie, co znacząco wpływa na ich integrację społeczną, dostęp do edukacji i możliwości rozwoju. Z kolei raport Rzecznika Praw Dziecka z 2020 roku pokazał, że w Polsce około 18% dzieci jest zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym. Z tego względu przeciwdziałanie temu zjawisku wymaga systemowych działań, ale także zaangażowania osób dorosłych z otoczenia dziecka.
Z badań przeprowadzonych przez Instytut Badań Edukacyjnych w 2018 roku wynika, że przynależność do grupy rówieśniczej oraz dobre relacje z nauczycielami są istotnymi czynnikami chroniącymi młodzież przed wykluczeniem. Niestety, dzieci z rodzin o niższym statusie materialnym czy te, które doświadczają przemocy domowej, są o wiele bardziej narażone na marginalizację. W badaniach tych zauważono, że około 25% uczniów w polskich szkołach doświadcza form wykluczenia rówieśniczego, w tym izolacji społecznej, przemocy słownej albo fizycznej.
Czynniki ryzyka
Wykluczenie społeczne może wynikać z wielu przyczyn. Badania pokazują, że najważniejszymi czynnikami ryzyka są:
- Ubóstwo – Dzieci z rodzin o niskim statusie materialnym często mają ograniczony dostęp do podstawowych zasobów, takich jak odpowiednia edukacja, opieka zdrowotna czy zajęcia pozalekcyjne, które mogłyby wspierać ich rozwój społeczny. Raport UNICEF z 2020 roku wskazuje, że w Polsce co piąte dziecko żyje poniżej granicy ubóstwa, co znacząco zwiększa ryzyko wykluczenia społecznego.
- Przemoc i zaniedbanie – Dzieci, które dorastają w środowisku, gdzie doświadczają przemocy fizycznej, psychicznej czy emocjonalnej, mają większe trudności w budowaniu zdrowych relacji i rozwijaniu poczucia własnej wartości. Zaniedbanie emocjonalne, czyli brak uwagi, troski i zainteresowania ze strony opiekunów, prowadzi do poważnych problemów z budowaniem więzi i radzeniem sobie z emocjami.
- Problemy zdrowotne – Dzieci z niepełnosprawnościami, zarówno fizycznymi, jak i psychicznymi, często napotykają na bariery, które utrudniają im pełne uczestnictwo w życiu społecznym. Brak odpowiedniego wsparcia w szkole, izolacja od rówieśników i stereotypowe postrzeganie ich jako „innych” mogą prowadzić do wykluczenia.
- Problemy edukacyjne – Niepowodzenia szkolne, problemy z nauką czy trudności w adaptacji do środowiska szkolnego mogą przyczyniać się do marginalizacji dziecka. Dzieci, które doświadczają trudności edukacyjnych, często są postrzegane przez rówieśników jako „gorsze”, co zwiększa ich izolację.
Objawy, na które warto zwrócić uwagę
Dorośli – rodzice, nauczyciele, opiekunowie – odgrywają istotną rolę w rozpoznawaniu wczesnych sygnałów, że dziecko może doświadczać trudności, które prowadzą do wykluczenia. Na co zwracać uwagę?
- Zmiany w zachowaniu – Dzieci, które stają się wycofane, unikają kontaktów z rówieśnikami lub dorosłymi, mogą być narażone na wykluczenie. Częste absencje w szkole, unikanie zajęć pozalekcyjnych czy problemy z nawiązywaniem relacji to sygnały, które warto traktować poważnie.
- Problemy emocjonalne – Nagłe wybuchy złości, płaczliwość, nadmierna drażliwość lub apatia mogą świadczyć o tym, że dziecko zmaga się z trudnościami emocjonalnymi. Te objawy mogą wskazywać na stres związany z brakiem akceptacji albo doświadczeniem przemocy.
- Problemy ze snem i jedzeniem – Zaburzenia snu, takie jak bezsenność, koszmary nocne, ale także zmiany w nawykach żywieniowych (jedzenie zbyt mało lub zbyt dużo) mogą być oznaką stresu i lęku, które dziecko odczuwa w wyniku marginalizacji.
- Niska samoocena – Dzieci narażone na wykluczenie często mają zaniżone poczucie własnej wartości. Mogą wyrażać przekonania, że są „gorsze” od rówieśników, że nie zasługują na sukcesy lub akceptację.
Jak przeciwdziałać wykluczeniu społecznemu?
Działania prewencyjne i wsparcie ze strony dorosłych mogą znacząco wpłynąć na sytuację dzieci zagrożonych wykluczeniem społecznym. Oto kilka metod, które mogą pomóc:
- Tworzenie bezpiecznego i wspierającego środowiska – Dzieci, które czują się bezpieczne i akceptowane w domu i szkole, mają większą szansę na prawidłowy rozwój. Ważne jest budowanie relacji opartych na zaufaniu, w których dziecko może otwarcie mówić o swoich problemach i emocjach.
- Wczesna interwencja – Rozpoznanie sygnałów ostrzegawczych i szybka reakcja mogą zapobiec dalszemu pogłębianiu się problemów. Dorośli powinni być wyczuleni na zmiany w zachowaniu dziecka i w razie potrzeby zwrócić się o pomoc do specjalistów, takich jak psychologowie czy pedagodzy.
- Wsparcie w edukacji – Dzieci, które mają trudności w nauce, często potrzebują dodatkowej pomocy. Organizowanie zajęć wyrównawczych, indywidualne podejście ze strony nauczycieli oraz tworzenie warunków sprzyjających uczeniu się to kluczowe elementy wsparcia. Badania przeprowadzone przez Instytut Badań Edukacyjnych (IBE) w 2019 roku pokazują, że dzieci, które otrzymują wsparcie w rozwoju edukacyjnym, lepiej radzą sobie z wyzwaniami społecznymi i emocjonalnymi.
- Współpraca z instytucjami wsparcia – Wsparcie instytucjonalne, takie jak świetlice środowiskowe, poradnie psychologiczno-pedagogiczne czy organizacje społeczne, może odegrać ogromną rolę w zapobieganiu wykluczeniu. Takie miejsca często oferują dzieciom możliwość rozwijania swoich zainteresowań, nawiązywania relacji z rówieśnikami oraz korzystania z profesjonalnej pomocy.
- Włączanie dzieci do życia społecznego – Dzieci powinny mieć możliwość uczestnictwa w zajęciach pozalekcyjnych, warsztatach, wycieczkach czy spotkaniach grupowych. Wspólne aktywności z rówieśnikami pomagają budować więzi społeczne, rozwijać umiejętności interpersonalne i poczucie przynależności.
Podsumowanie
Wykluczenie społeczne dzieci i młodzieży to problem, który wymaga kompleksowego podejścia i współpracy różnych grup społecznych. Rodzice, nauczyciele, psychologowie i instytucje wsparcia muszą działać razem, aby zapewnić dzieciom stabilne, bezpieczne i wspierające środowisko, które umożliwi im pełny rozwój. Kluczem do zapobiegania wykluczeniu jest wczesne rozpoznanie problemów oraz systematyczne wsparcie, które pomoże dziecku nawiązać zdrowe relacje, rozwijać swoje talenty i budować pewność siebie.
Autor:
Milena Malinowska, psycholog
Redakcja Katarzyna Lisowska
