W dzisiejszych czasach, technologia jest wszechobecna, a ekrany stały się integralną częścią naszego życia. Dzieci od najmłodszych lat mają kontakt z różnorodnymi urządzeniami – od telewizorów, przez tablety, po smartfony. Choć technologia przynosi wiele korzyści, nadmierna ekspozycja na ekrany może prowadzić do szeregu problemów zdrowotnych i rozwojowych. W artykule tym omówimy zrównoważone podejście do zarządzania czasem ekranowym dzieci, przedstawiając strategie, które pomagają w ograniczeniu czasu spędzanego przed ekranem, jednocześnie zachowując równowagę między technologią a innymi aspektami życia.
Według zaleceń Światowej Organizacji Zdrowia dzieci do drugiego roku życia w ogóle nie powinny być wystawiane na ekspozycję ekranów (dopuszczalne są wideo rozmowy pod nadzorem dorosłych). Dzieci w wieku przedszkolnym (2-5 lat) powinny korzystać z urządzeń ekranowych nie więcej niż godzinę dziennie, a te powyżej 5 roku życia maksymalnie do 2 godzin na dobę, nie włączając w to czasu na naukę.
Skutki nadmiernego czasu ekranowego
Zbyt duża ilość spędzanego czasu przed ekranem to nie tylko ryzyko uzależnienia, do konsekwencji zalicza się również:
- Wady postawy – nadmierne przebywanie w pozycji siedzącej, zwłaszcza gdy jest ona nieprawidłowa, może prowadzić do wad postawy u dzieci. Niewielka ilość czasu poświęcona na aktywności fizyczne wpływa negatywnie na rozwój układu kostnego i osłabia mięśnie głębokie, co może skutkować problemami z kręgosłupem i ogólną kondycją fizyczną.
- Lęki i agresja – korzystanie z ekranów wpływa nie tylko na zmysły wzroku i słuchu, ale również na emocje, które są przetwarzane przez ciało migdałowate w mózgu. Dzieci i młodzież, ze względu na niedojrzałość układu nerwowego, mogą mieć trudności z kontrolowaniem silnych emocji wywoływanych przez urządzenia ekranowe. Skutkiem tego mogą być agresywne zachowanie lub lęki związane z ograniczeniem dostępu do urządzeń czy próbą ich odebrania przez rodziców, bądź opiekunów.
- Problemy ze wzrokiem – korzystanie z urządzeń elektronicznych wpływa także na zdrowie oczu. Ekspozycja na niebieskie światło emitowane przez ekrany może powodować zmęczenie oczu, ich zaczerwienienie, łzawienie, zamazanie widzenia, pieczenie oraz ich suchość. Ponadto, wpatrywanie się w ekran zbyt długo prowadzi do rzadkiego mrugania, co dodatkowo obciąża wzrok.
- Wysoka stymulacja mózgu – mózg przyzwyczaja się do silnych i atrakcyjnych bodźców, ucząc się, że szybkie i intensywne aktywności przynoszą natychmiastową poprawę nastroju. W konsekwencji dzieci mogą mieć trudności z angażowaniem się w działania, które wymagają czasu i wysiłku, aby przynieść satysfakcję. Wszystkie inne zajęcia poza korzystaniem z urządzeń ekranowych mogą wydawać się im nudne i mało satysfakcjonujące.
- Ograniczenia w rozwoju zdolności poznawczych – ekrany przedstawiają dwuwymiarowy obraz świata, który nie dostarcza pełnych multisensorycznych doświadczeń. Dzieci, ucząc się przez zmysły takie jak wzrok, słuch, dotyk i smak, rozwijają swoje umiejętności poznawcze poprzez interakcję z otoczeniem. Ekrany ograniczają te możliwości, co może prowadzić do wolniejszego i mniej kompleksowego rozwoju poznawczego w porównaniu do dzieci, które mają bogate doświadczenia multisensoryczne. Filmy i gry komputerowe angażują głównie wzrok i słuch, a ich odbiór jest zazwyczaj bierny. To zjawisko można zaobserwować, gdy dziecko siedzi przed ekranem nieruchomo, jakby zawieszone, co nie jest oznaką głębokiej koncentracji, lecz biernego odbioru bodźców.
- Trudności ze snem – wieczorne korzystanie z urządzeń elektronicznych utrudnia zasypianie, ponieważ emitowane przez nie światło zakłóca produkcję melatoniny – hormonu odpowiedzialnego za regulację cyklu snu. Stymulacja mózgu światłem z ekranów opóźnia moment zaśnięcia, co może prowadzić do problemów ze snem, mimo odczuwania zmęczenia.
- Trudności w relacjach społecznych – dzieci potrzebują realnych interakcji z rówieśnikami, rodzicami i innymi bliskimi osobami, aby prawidłowo rozwijać swoje umiejętności społeczne. Żadne urządzenie nie może zastąpić bezpośrednich kontaktów międzyludzkich. Dzieci, które spędzają większość czasu przed ekranem, mogą mieć deficyty w zakresie kompetencji społecznych, w tym komunikacyjnych, co utrudnia im nawiązywanie i utrzymywanie relacji z rówieśnikami.
- Problemy z koncentracją uwagi – w 2010 roku badacze z Iowa State University przeprowadzili badanie dotyczące wpływu telewizji i gier wideo na rozwój problemów z koncentracją, opublikowane w „Pediatrics”. Badano 1323 dzieci przez 13 miesięcy i odkryto, że ekspozycja na te media była powiązana z większymi trudnościami z uwagą. Co istotne, badanie to przeprowadzono dekadę temu, kiedy dostęp do ekranów nie był tak powszechny ani tak intensywnie stymulujący jak dzisiaj. Problemy z koncentracją wynikają z niedojrzałości płatów czołowych, które odpowiadają za samokontrolę i zdolność skupienia uwagi na mniej intensywnie angażujących zmysły treściach.
- Zaburzenia w rozwoju mowy – jednym z najistotniejszych elementów rozwoju mowy u dzieci jest bezpośrednia komunikacja z otoczeniem. Dziecko, które spędza dużo czasu przed ekranem tabletu, smartphona czy telewizora, ma ograniczoną możliwość komunikacji z innymi osobami, co bezpośrednio może skutkować opóźnieniami w rozwoju mowy. Ponadto w badaniach wykazano, że przesadna ekspozycja na ekrany wpływa również na trudności w zakresie nabywania umiejętności pisania i czytania.
- Rozregulowanie układu nagrody w mózgu – urządzenia ekranowe dostarczają intensywnej stymulacji, często kojarzonej z przyjemnością. Częste korzystanie z takich urządzeń może prowadzić do nadmiernej stymulacji układu nagrody w mózgu. Młode osoby, które regularnie mają kontakt z urządzeniami ekranowymi, mogą uzależniać się od tego rodzaju stymulacji, co sprawia, że staje się ona kluczową potrzebą regulującą ich nastrój.
Strategie ograniczania czasu ekranowego
Zacznijmy od siebie
Zanim zaczniemy monitorować czas, jaki dziecko spędza przed ekranem, powinniśmy przyjrzeć się własnym nawykom. Czy często znajdujemy się w sytuacji, gdy podczas rozmowy z dzieckiem jednocześnie przeglądamy media społecznościowe na smartfonie? Czy pierwszą czynnością po przebudzeniu się jest sięgnięcie po telefon? Czy odczuwalna jest ciągła potrzeba korzystania z urządzeń ekranowych? Czy długie godziny spędzone przed ekranem stały się normą w domu? Pamiętajmy, że ustanawiając zasady korzystania z technologii dla swojego dziecka, sami musimy być dla niego wzorem.
Ustalanie zasad
Nie ma nic złego w tym, żeby dziecko czasem obejrzało bajkę lub zagrało w grę na urządzeniu ekranowym. Nuda może być jednak inspiracją do rozwoju kreatywności u dzieci. Dlatego nie należy traktować ekranu jako jedynego rozwiązania. Niezależnie od tego, czy rówieśnicy dziecka mają już własne telefony, Twoje dziecko niekoniecznie musi posiadać taki sprzęt. Wystarczy, że będzie miało dostęp do telefonu rodzica w wyznaczonym czasie, przestrzegając ustalonych zasad i limitów czasowych przeznaczonych na gry czy filmy. Zasady powinny być jasne i winny obejmować określone limity czasowe oraz wyznaczenie konkretnych momentów w ciągu dnia, kiedy korzystanie z ekranów jest akceptowalne. Ważne jest, aby te wytyczne były konsekwentnie przestrzegane zarówno przez dzieci, jak i dorosłych, co zwiększa ich efektywność.
Aktywności alternatywne
Zachęcanie dzieci do angażowania się w różne formy aktywności, takie jak uprawianie sportu, czytanie książek, spędzanie czasu na świeżym powietrzu, zabawa z rówieśnikami czy udział w zajęciach artystycznych, może przyczynić się do utrzymania równowagi między różnymi sferami ich życia codziennego. Dzięki temu dzieci będą miały szerszy wachlarz interesujących i rozwijających zajęć, co może pozytywnie wpłynąć na ich zdrowie fizyczne i psychiczne oraz kreatywność.
Wspólne spędzanie czasu
Dobrą alternatywą dla ekranów jest wspólne spędzanie czasu w gronie rodziny. Na przykład gdy mama potrzebuje ugotować obiad, zamiast włączać dziecku bajkę może zachęcić je do wspólnego przyrządzania posiłku. Zamiast grać w gry wideo, można wspólnie zagrać w gry planszowe, wyjść na rower, poczytać książki. Wspólne spędzanie czasu razem wpływa również na rozwój poznawczy, społeczny, ruchowy czy emocjonalny dziecka, ponadto pogłębia relacje w rodzinie i uczy dziecko, że można spędzać ciekawie czas nie tylko przed ekranem.
Technologie wspomagające zarządzanie czasem ekranowym
W sieci dostępnych jest wiele darmowych i płatnych programów, które instaluje się na smartfonie, tablecie, laptopie lub komputerze stacjonarnym. Aplikacje te służą do kontroli rodzicielskiej, oferują one różnorodne funkcje umożliwiające śledzenie aktywności dziecka na jego urządzeniu. Działają one poprzez zestawienie – sparowanie urządzeń rodzica oraz dziecka. Zakres monitorowania może obejmować konkretne strony internetowe, aplikacje, gry oraz korzystanie z mediów społecznościowych. Istnieje również możliwość blokowania dostępu do płatnych usług, takich jak zakupy online, premium SMS-y, gry czy mikropłatności, a także kontrolowania czasu, jaki dziecko spędza na grach, przeglądaniu stron internetowych czy w mediach społecznościowych. Dodatkowo, jest opcja ustawiania limitów czasowych, co pozwala na kontrolę czasu korzystania z narzędzi cyfrowych przez dziecko.
Podsumowanie
Zrównoważone podejście do ekranów w życiu dzieci jest istotne dla ich zdrowia i rozwoju. Ograniczenie czasu ekranowego, ustalanie jasnych zasad, promowanie alternatywnych form spędzania czasu oraz zaangażowanie rodziców i opiekunów mogą przyczynić się do zrównoważonego korzystania z technologii. Ponadto to, co jest odpowiednie dla nastolatka, może być nieodpowiednie dla trzylatka. Dlatego zasady dotyczące korzystania z ekranów powinny być dostosowane do wieku użytkownika. Wykorzystanie dostępnych narzędzi technologicznych może dodatkowo wspierać rodziców w tym procesie. Ważne jest, aby podejście do zarządzania czasem ekranowym było świadome i konsekwentne, co pozwoli dzieciom cieszyć się korzyściami płynącymi z technologii, jednocześnie minimalizując potencjalne negatywne skutki.
Bibliografia
- Kardaras N. (2018). Dzieci Ekranu, jak uzależnienie od ekranu przejmuje kontrolę nad naszymi dziećmi – i jak wyrwać je z transu. Warszawa: Wydawnictwo CeDeWu.
- Hansen A. (2020). Wyloguj swój mózg. Jak zadbać o swój mózg w dobie nowych technologii. Wydawnictwo: Znak.
- Swing E.L., Gentile D.A., Anderson C.A., Walsh D.A. (2010). Television and Video Game Exposure and the Development of Attention Problems. Pediatric, publikacja online 5 lipca, 2010.
Autor:
Milena Malinowska, psycholog
Redakcja Katarzyna Lisowska
