Budowanie zdrowych relacji rodzic-dziecko

Budowanie trwałych więzi wymaga uwzględnienia wielu aspektów, zrozumienia potrzeb obu stron oraz świadomej pracy nad komunikacją i wspólnym rozwojem. W relacji rodzic-dziecko istotne jest nie tylko zrozumienie, lecz także aktywne budowanie zdrowych więzi. Proces ten obejmuje szereg elementów, z których każdy ma istotne znaczenie dla trwałej i harmonijnej relacji, ale również bezpośrednio przekłada się na funkcjonowanie dziecka w życiu dorosłym. Dziecko od najmłodszych lat uczy się jak należy budować relacje i jak funkcjonować w społeczeństwie, od tego, jakie doświadczenie nabędzie od najmłodszych lat zależało będzie, jak trwałe i satysfakcjonujące relacje będzie zawierało w przyszłości. Poniżej przedstawione zostaną aspekty bezpośrednio wpływające na budowanie zdrowych relacji pomiędzy dzieckiem a rodzicem.

 

Komunikacja

Podstawą udanej relacji jest otwarta i skuteczna komunikacja. Rodzice powinni tworzyć bezpieczne przestrzenie do wyrażania uczuć i myśli przez dzieci. To nie tylko słuchanie, ale także zadawanie pytań, angażowanie się w rozmowy na różne tematy. Dzieci, nawet te najmłodsze, posiadają zdolność wyrażania swoich potrzeb i emocji, a właściwe zrozumienie tych sygnałów jest kluczowe. Zamiast pytań zamkniętych, które wymagają jedynie krótkiej odpowiedzi, warto stawiać pytania otwarte, które zachęcają do rozwinięcia wypowiedzi, na przykład: „Co dzisiaj najbardziej cię zaskoczyło?”, zamiast „Jak minął ci dzisiaj dzień?”.

Szkodliwa komunikacja z dzieckiem to sposób przekazywania informacji, który może negatywnie wpływać na jego rozwój emocjonalny, psychiczny oraz relacje z otoczeniem. Takie podejście do komunikacji może mieć długotrwałe konsekwencje dla dziecka, wpływając na jego poczucie wartości, samoocenę, a także zdolność nawiązywania zdrowych relacji interpersonalnych. Poniżej  kilka aspektów, które mogą charakteryzować szkodliwą komunikację z dzieckiem:

• brak słuchania,
• ignorowanie lub minimalizowanie uczuć dziecka, zamiast próby zrozumienia ich perspektywy,
• stosowanie agresywnej komunikacji – używanie obraźliwych słów, krzyki, groźby lub inne formy agresji werbalnej w stosunku do dziecka,
• krytyka i wywyższanie jednej strony nad drugą,
• stosowanie porównań z innymi dziećmi w celu wywarcia presji na dziecko,
• stosowanie kar zamiast konstruktywnej rozmowy czy wytłumaczenia.

 

Szacunek i współpraca

Szacunek i równość to ważne elementy budowy zdrowej relacji. Rodzice powinni być gotowi do słuchania i akceptacji punktu widzenia dziecka, nawet jeśli się z nim nie zgadzają. Współpraca powinna opierać się na dobrowolności obu stron, dając dziecku poczucie wpływu na swoje życie. Wspólne podejmowanie decyzji, na przykład co do organizacji czasu wolnego, pozwala dziecku czuć się zaangażowanym i szanowanym.

Brak szacunku i współpracy wobec dziecka może generować negatywne konsekwencje, takie jak problemy w relacjach, obniżona samoocena, poczucie utraty autonomii, hamowanie rozwoju samodzielności, a nawet trudności w przystosowaniu się do społeczeństwa. Brak szacunku i współpracy w relacji z dzieckiem charakteryzują różnorodne zachowania i postawy ze strony dorosłego:

• nieakceptowanie unikalnych cech i charakteru dziecka, narzucanie standardów czy oczekiwań,
• stosowanie porównań z innymi dziećmi w celu wywarcia presji na dostosowanie się do oczekiwań dorosłego,
• ignorowanie potrzeb i działań dziecka, brak zainteresowania jego światem,
• uniemożliwianie dziecku wyrażania swoich myśli, uczuć i opinii poprzez zaniedbanie komunikacji i brak otwartości na wspólną rozmowę,
• bezpośrednie narzucanie decyzji i poglądów bez uwzględniania perspektywy dziecka,
• odrzucanie propozycji wspólnych aktywności czy ignorowanie prób współuczestnictwa,
• nadmierne kontrolowanie dziecka, blokowanie możliwości podejmowania decyzji czy wyznaczania własnych celów.

 

Edukacja emocjonalna dla wspólnego zrozumienia

Zrozumienie i akceptacja emocji, zarówno dziecka, jak i rodzica, to istotny element budowania zdrowej relacji. Rodzice powinni pomagać dziecku w nazwaniu i zrozumieniu swoich uczuć, co ułatwi im radzenie sobie z emocjami w przyszłości. Rozmowa na temat emocji np. po nieudanej sytuacji (choćby przegranej w grze planszowej), może pomóc dziecku zrozumieć, że uczucia smutku czy frustracji są naturalne.

Brak edukacji emocjonalnej  może skutkować trudnościami w budowaniu zdrowych relacji, a także wpływać na ogólny rozwój dziecka, szczególnie w obszarze radzenia sobie z trudnościami emocjonalnymi. Ten brak zazwyczaj przejawia się w kilku kluczowych aspektach, które mogą negatywnie wpływać na relację rodzic-dziecko oraz ogólny rozwój emocjonalny dziecka. Poniżej przedstawione są charakterystyczne cechy braku edukacji emocjonalnej:

• brak rozmów dotyczących emocji – w rodzinie, gdzie brakuje edukacji emocjonalnej, nie podejmuje się otwartych i uczciwych rozmów na temat uczuć i emocji, dziecko nie odczuwa zachęty do dzielenia się swoimi emocjami,
• minimalizowanie znaczenia emocji dziecka,
• unikanie wspólnej nauki, jak radzić sobie z trudnymi emocjami, dziecko nie otrzymuje skutecznych technik regulacji emocji,
• braki empatii ze strony dorosłego wobec emocji dziecka,
• brak uwagi na język ciała i sygnały emocjonalne,
• brak rozwijania zdolności dziecka do identyfikowania, nazwania i zrozumienia swoich emocji.

Samodzielność i odpowiedzialność

Zapewnienie dziecku przestrzeni do samodzielności i podejmowania odpowiedzialności za pewne zadania to klucz do jego rozwoju. Rodzice powinni kierować, ale również pozwalać dziecku uczyć się z własnych doświadczeń, np. pozwolenie dziecku na samoorganizację i odpowiedzialność za swoje przygotowanie do szkoły, od pakowania plecaka do samodzielnego planowania czasu.

Brak rozwijania samodzielności i odpowiedzialności może skutkować utrudnieniami w dostosowaniu się dziecka do wymagań życia codziennego, a także wpływać na jego samopoczucie i pewność siebie. Wspieranie tych kompetencji jest istotne dla umożliwienia dziecku pełniejszego uczestnictwa w życiu społecznym oraz rozwijania umiejętności niezbędnych do funkcjonowania w dorosłym świecie. Poniżej przedstawione są charakterystyczne cechy tego braku w kontekście relacji rodzic-dziecko:

• nadmierne kontrolowanie – gdy rodzic nadmiernie kontroluje i decyduje za dziecko,
• unikanie wystawiania dziecka na wyzwania i trudności,
• stawianie nadmiernych ograniczeń – ustalanie nadmiernych ograniczeń czy zakazów uniemożliwia dziecku eksplorowanie świata, co jest istotne dla jego rozwijającej się ciekawości i zdolności do samodzielnego odkrywania,
• brak zachęty do inicjatywy – niezachęcanie dziecka do podejmowania inicjatywy i podejmowania działań na własną rękę,
• niedostrzeganie konsekwencji działań – brak nauki, jakie mogą być konsekwencje podjętych działań,
• brak zrozumienia związku przyczynowo-skutkowego – brak edukacji w zakresie rozumienia związku przyczynowo-skutkowego,
• niedostateczne delegowanie obowiązków – nieprzyzwyczajanie dziecka do wykonywania prostych obowiązków domowych czy codziennych czynności,
• zaniedbywanie nauki planowania czasu.

 

Zrozumienie potrzeb

Każde dziecko jest inne, dlatego ważne jest zrozumienie jego indywidualnych potrzeb. Rodzice powinni dostosowywać swoje podejście w zależności od temperamentu, wieku i charakteru dziecka.  Dzieci w różnym wieku potrzebują różnego rodzaju wsparcia; starsze dzieci mogą potrzebować więcej autonomii, podczas gdy młodsze mogą wymagać większego zaangażowania rodziców.

Brak zrozumienia potrzeb dziecka przez rodzica charakteryzuje się szeregiem zachowań, które mogą prowadzić do niezaspokojenia emocjonalnych i fizycznych potrzeb dziecka. To zaniedbanie aspektów istotnych dla jego zdrowego rozwoju oraz budowania silnej więzi z opiekunem. Oto kilka cech tego braku zrozumienia:

• rodzic może być nieświadomy bądź ignorować sygnały wysyłane przez dziecko, takie jak płacz, mimika twarzy czy inne zachowania, które wskazują na konkretne potrzeby,
• ignorowanie czy minimalizowanie przeżywanych emocji przez dziecko,
• nieuwzględnianie etapu rozwojowego, w którym znajduje się dziecko, doprowadzające do narzucania oczekiwań czy wymagań nieadekwatnych do jego aktualnych możliwości,
• zaniedbywanie lub ignorowanie indywidualnych rytuałów czy preferencji dziecka,
• niedostrzeganie i nieinterpretowanie złożonych komunikatów dziecka, które mogą dotyczyć zarówno jego fizycznych, jak i emocjonalnych potrzeb,
• zaniedbywanie aktywnego angażowania się w działania mające na celu zaspokojenie potrzeb dziecka, np. brak reakcji na jego próby komunikacji czy ignorowanie prośby o wsparcie,
• niezauważanie zmian w nastrojach czy zachowaniu dziecka, co może utrudniać zidentyfikowanie momentów szczególnego zapotrzebowania na uwagę, wsparcie,
• pomijanie trudności, z jakimi dziecko może się borykać, zamiast aktywnego angażowania się w pomoc i zrozumienia dla jego sytuacji.

 

Wpływ i nauka poprzez modelowanie

Wpływ i nauka poprzez modelowanie to proces, w którym dzieci uczą się poprzez obserwację i naśladowanie zachowań swoich rodziców. Jest to jedna z podstawowych metod przekazywania wartości, norm społecznych i umiejętności życiowych. Jednak, gdy rodzice prezentują niewłaściwe wzorce, może to znacząco wpłynąć na rozwój dzieci w negatywny sposób. Oto kilka charakterystycznych aspektów tego zjawiska:

• jeśli rodzice prezentują niewłaściwe wartości, takie jak nietolerancja, agresja czy brak empatii, dzieci mogą je internalizować jako akceptowalne normy,
• jeśli dzieci są świadkami agresji, przemocy lub braku szacunku ze strony rodziców, mogą to przejąć jako akceptowalne formy rozwiązywania konfliktów,
• dzieci, obserwując rodziców w sytuacjach trudnych, mogą przyswajać niezdrowe strategie radzenia sobie w takich momentach,
• rodzice często stanowią wzorce dla dzieci dotyczące ról płciowych; niewłaściwe wzorce w tym obszarze mogą przyczynić się do utrwalania stereotypów i ograniczać rozwój dzieci,
• brak empatii ze strony rodziców wobec innych ludzi może przekładać się na brak umiejętności empatii u dzieci.

 

Równość i dobrowolność

Relacja oparta na równości i dobrowolności jest istotnym elementem budowania trwałej więzi rodzic-dziecko. Równość oznacza traktowanie obu stron z szacunkiem, bez względu na wiek czy doświadczenie, sprzyja zdrowemu rozwojowi, budowaniu zaufania i umożliwia dziecku rozwijanie umiejętności społecznych oraz podejmowanie odpowiedzialnych decyzji. Dając dziecku wybór w pewnych kwestiach, na przykład w wyborze aktywności po szkole, decyzji o tym, w co się dziecko ubierze itp. wspiera się poczucie równości i dobrowolności w relacji.

Brak równości i dobrowolności w relacji rodzic-dziecko charakteryzuje się nierównym traktowaniem stron i brakiem swobody w podejmowaniu decyzji. To zjawisko może prowadzić do dysfunkcji w relacji i utrudniać zdrowy rozwój dziecka. Kilka charakterystycznych cech tego braku równości i dobrowolności to:

• relacja, w której brakuje równości, dominuje hierarchiczne podejście, gdzie dorosły zajmuje pozycję wyższą, a dziecko jest traktowane jako podległe,
• brak równości objawia się nierównym rozłożeniem odpowiedzialności w relacji, kiedy to dorosły podejmuje decyzje bezpośrednio dotyczące dziecka bez konsultacji z nim,
• nie dostrzeganie perspektywy dziecka, dorośli ignorują jego potrzeby, oczekiwania czy zdanie,
• równość w relacji obejmuje otwartą komunikację, a gdy brakuje równości, często dominuje jednostronna komunikacja, gdzie dorosły mówi, zaś dziecko tylko słucha,
• niedostateczna elastyczność w relacji – co oznacza, niedostosowywanie się do zmieniających się potrzeb i rozwoju dziecka.

 

Podsumowanie

Aby relacja rodzić dziecko była zdrowa istotne jest stworzenie bezpiecznej przestrzeni do wyrażania uczuć i myśli przez dzieci, a także akceptacja ich punktu widzenia i wspólne podejmowanie decyzji. Szkodliwa komunikacja, brak szacunku, ignorowanie emocji dziecka czy nadmierne kontrolowanie mogą prowadzić do problemów w relacjach oraz negatywnie wpływać na rozwój emocjonalny dziecka. Edukacja emocjonalna, rozwijanie samodzielności oraz zrozumienie indywidualnych potrzeb dziecka bezpośrednio przekłada się na trwałość relacji. Ponadto, dzieci uczą się poprzez obserwację i naśladowanie zachowań rodziców, dlatego istotne jest, by rodzice prezentowali właściwe wzorce i stawiali na równość i dobrowolność w relacji. Brak równości i dobrowolności może prowadzić do dysfunkcji w relacji i utrudniać zdrowy rozwój dziecka. Budowanie zdrowych relacji rodzic-dziecko wymaga świadomej pracy nad różnymi aspektami i ciągłego angażowania się w rozwój więzi opartych na szacunku, komunikacji i zrozumieniu. Już od najwcześniejszych lat dziecko zdobywa umiejętności niezbędne do budowania relacji i funkcjonowania w społeczeństwie. To, jakie doświadczenia przeżyje w tym okresie, będzie miało wpływ na jakość i trwałość jego relacji w przyszłości.

 

Bibliografia:

1. Matczak, A. (2016). „Psychologia rodziny. Teoria i badania”. Wydawnictwo Naukowe PWN.
2. Korczak, J. (1919). „Jak kochać dziecko”. Polish Ministry of National Education.
3. Bowlby, J. (1988). „A Secure Base: Parent-Child Attachment and Healthy Human Development”. Basic Books.
4. Szpitalak, M. (2018). „Komunikacja w rodzinie: Teoria i praktyka”. Wydawnictwo Naukowe Scholar.
5. Faber, A., & Mazlish, E. (1999). „Jak rozmawiać, żeby dzieci nas słuchały. Jak słuchać, żeby dzieci do nas mówiły”. Media Rodzina.

 

Autor:

Milena Malinowska, psycholog

Redakcja Katarzyna Lisowska