Termin Integracja sensoryczna (w skrócie SI) wywodzi się z języka łacińskiego, gdzie słowo integratio oznacza składanie w całość, zaś sensory – bodźce. Prekursorką i twórczynią neurofizjologicznych podstaw teorii integracji sensorycznej była amerykańska psycholożka i terapeutka zajęciowa, Anna Jean Ayres. Twierdziła ona, że proces celowej organizacji wszystkich zmysłów, wzajemne oddziaływających na siebie, jest niezbędny do prawidłowej interpretacji świata oraz wykonywania określonych, celowych i zamierzonych reakcji na ów bodziec. Jest to dość młoda teoria, gdyż pochodzi z lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku, zaś do Polski dotarła dopiero w 1993 roku.
Według założeń integracji sensorycznej poznawanie własnego ciała, najbliższego otoczenia, wreszcie wiedza dotycząca otaczającego świata przez człowieka, tworzona jest dzięki pozyskanym informacjom dostarczanym przez zmysły. Łącząc wrażenia sensoryczne odbierane przez ciało człowieka można poznawać i eksplorować otaczający świat. Dzieje się tak dzięki receptorom, czyli zakończeniom nerwowym poszczególnych zmysłów. Proces ten nazwany został przetwarzaniem sensorycznym. Innymi słowy przetwarzanie sensoryczne polega na interpretacji, organizacji i integracji bodźców zmysłowych odbieranych z organizmu i ze środowiska. W efekcie tego procesu układ nerwowy podejmuje decyzje, które bodźce zignorować, na których się skoncentrować, na które zaś ewentualnie odpowiedzieć. Dzięki temu możemy skutecznie funkcjonować w zmiennych warunkach sytuacyjnych.
Zmysły, czyli co?
W ciele człowieka znajdują się wyspecjalizowane systemy, które zajmują się określonym rodzajem bodźców. Są to tzw. zmysły. Wyróżniamy zmysły pochodzące z głębi naszego ciała oraz pochodzące z otoczenia, czyli ze świata zewnętrznego. Wyróżnić należy w tym miejscu bardzo istotne, trzy zmysły pierwotne:
- układ równowagi – odpowiedzialny za odczuwanie siły grawitacji oraz ruchu, wpływający na napięcie mięśniowe, ruchy ciała, utrzymanie równowagi;
- układ czucia powierzchownego (dotykowy) – odpowiedzialny za odbiór dotyku;
- układ czucia głębokiego – odpowiedzialny za odczuwanie pozycji poszczególnych części ciała, a także za płynność wykonywania ruchów i utrzymywanie prawidłowej postawy.
Są to największe systemy sensoryczne o bardzo szerokim zakresie oddziaływania. Na ich bazie funkcjonują pozostałe układy, które mają nieco węższe działanie. Są to zmysły: wzrokowy, słuchowy, smakowy, węchowy, inaczej zwany powonieniem.
Z punktu widzenia omawianej teorii SI najważniejsza jest optymalizacja połączenia – czyli właśnie integracja, doznań odbieranych przez układ wszystkich zmysłów, będących gwarantem zgodnego odbioru obrazu otaczającego świata.
Dla owego tworzenia właściwego odbioru obrazu świata największe i fundamentalne znaczenie ma okres wczesnego dzieciństwa, gdyż wówczas ma miejsce uaktywnienie, odpowiednia integracja i dojrzewanie układu zmysłowego człowieka. Najistotniejszym jest tu pierwszy rok życia. Wszystko co zostanie przez młodego człowieka w tym czasie przyswojone i ugruntowane, zostanie z nim na całe życie.
Integracja wrażeń sensorycznych
Należy wyraźnie podkreślić, że wszyscy opiekujący się małym dzieckiem, rodzice, dziadkowie, ciocie w żłobku, nauczyciele przedszkolni, szkolni, powinni pamiętać o tym, iż o prawidłowy rozwój integracji sensorycznej należy dbać każdego dnia, od najwcześniejszego okresu ich życia, w każdej chwili i aktywności dziecka.
Pierwsze doświadczenia zmysłowe polegają na rozpoznawaniu i przyzwyczajaniu się do otaczających bodźców. Następnym celem jest nauczenie się znaczenia tychże bodźców oraz odpowiedniego traktowania ich. Ma to miejsce wraz z rozwojem małego człowieka.
Integracja wrażeń sensorycznych jest procesem ciągłym i sekwencyjnym, w którym osiągnięcie jednego poziomu warunkuje rozwój umiejętności z poziomu kolejnego, wyższego. Rozwój integracji sensorycznej rozpoczyna się już w pierwszych tygodniach życia płodowego. Funkcje podejmują takie układy jak: czucie głębokie, dotyk oraz równowaga. Od urodzenia do końca okresu przedszkolnego zachodzi dalszy rozwój aparatu sensorycznego. Jako pierwsze scalają się systemy: dotykowy, czucia głębokiego i równowagi. Następnie dochodzi do integracji pomiędzy układem wzroku i słuchu.
Wraz z rozwojem integracji sensorycznej człowiek nabywa kolejno następujące umiejętności: reakcji równoważnych, rozpoznawania schematu własnego ciała, zdolności planowania ruchów w obrębie motoryki dużej, koordynacji wzrokowo-ruchowej, percepcji przestrzeni, wykonywania precyzyjnych ruchów w obrębie motoryki małej (czyli np. umiejętność pisania).
Zaburzenia przetwarzania sensorycznego
Zaburzenia integracji sensorycznej określane czasem także skrótem SPD (ang. Sensory Processing Disorders) to zaburzenia neurologiczne wynikające z niewłaściwej organizacji, dysfunkcji lub minimalnych uszkodzeń ośrodkowego układu nerwowego. Osoby z zaburzeniami przetwarzania sensorycznego mogą czuć się „przygniecione” ilością bodźców z otoczenia albo odwrotnie – mogą poszukiwać intensywnych wrażeń sensorycznych. Wyróżnia się wiele typów SPD, które mogą wpływać na określone wzorce zachowań u dzieci.
Najczęstszymi objawami dysfunkcji integracji sensorycznej u dzieci jest nieprawidłowa reakcja na bodźce dotykowe, zaburzenia koordynacji ruchowej, opóźnienia w rozwoju ruchowym, zaburzenia w rozwoju mowy, zaburzenia zachowania.
Lista symptomów u dzieci, u których występują deficyty w zakresie integracji sensorycznej, jest bardzo długa. Należy tu wymienić chociażby kilka:
- nietolerancja szybkiego ruchu prostolinijnego i obrotowego (np. unikanie huśtania się na huśtawce);
- choroba lokomocyjna;
- niepewność grawitacyjna, czyli nienaturalny lęk przed upadkiem, nagłym ruchem;
- lęk wysokości;
- zbyt mocny lub za słaby chwyt i nacisk na przedmioty;
- osłabienie umiejętności ruchowych w zakresie motoryki dużej i małej;
- trudności manualne;
- niezgrabność ruchowa;
- nadmierna ruchliwość;
- problem z integracją obu stron ciała;
- zaburzenia orientacji w przestrzeni;
- trudności z odróżnianiem prawej i lewej strony;
- niewłaściwa ocena odległości, wysokości, głębi (częste potykanie się, wpadanie na różne przedmioty, tzw. „nie zmieszczenie się” w otworach drzwiowych);
- zaburzone odczuwanie bólu, temperatury, nacisku, dotyku, ruchu;
- nieprawidłowy odbiór dźwięków, smaków, zapachów, światła, kolorów.
Warto jednak podkreślić, iż wystąpienie pojedynczych symptomów wymienionych wyżej nie określają wystąpienia zaburzenia przetwarzania sensorycznego. W przypadku niepokoju rodziców należy zasięgnąć opinii lub diagnozy u terapeuty SI.
Autor:
Aneta Cziczak – Pedagożka, terapeutka pedagogiczna, socjoterapeutka i terapeutka SI, studentka psychologii, wolontariusz Stowarzyszenia
Redakcja Katarzyna Lisowska
