Rozwój poznawczy to stopniowy proces pozwalający dziecku na osiągnięcie przez nie samodzielności. Polega na doskonaleniu czynności psychicznych, dzięki którym dziecko zdobywa wiedzę o otoczeniu oraz o sobie samym. Do najważniejszych procesów poznawczych zalicza się: pamięć, myślenie, spostrzeganie, czy zdolność do przyswajania nowych informacji. Rozwój poznawczy pozwala dziecku na zdobycie umiejętności pozwalających mu odbierać oraz interpretować otaczającą go rzeczywistość. Jednym z psychologów, który bliżej przyjrzał się rozwojowi poznawczemu u dzieci jest szwajcarski psycholog Jean Piaget.
W myśl koncepcji Jeana Piageta dzieci nie myślą oraz nie rozumują jak osoby dorosłe. Nie należy jednak zakładać, że ich sposób myślenia jest gorszy, jest jedynie inny. Swoje zdolności poznawcze rozwijają zgodnie z teorią rozwoju skokowego, co oznacza, że dzieje się to w różnych stadiach. Aby łatwiej było im kategoryzować i interpretować informacje docierające z zewnątrz, tworzą w swoich głowach schematy poznawcze, które są zapisanymi i utartymi wzorami myślenia. Kiedy napotykają nowe informacje, muszą dostosować do nich posiadane schematy. Pierwszym procesem, który to umożliwia jest asymilacja polegająca na dopasowaniu nowej informacji do istniejącego schematu. Proces asymilacji zachodzi, gdy nowa informacja jest podobna do schematu, które dziecko posiada. Innym procesem poznawczym ułatwiającym zrozumienie rzeczywistości jest akomodacja występująca, gdy dziecko zmienia dotychczasowo posiadany schemat tak, by bazował na nowych informacjach. Zgodnie z tym, co uważał Piaget stadia rozwoju poznawczego przebiegają w następujący sposób:
Pierwszym etapem jest stadium sensoryczno-motoryczne. Jest to etap trwający od urodzenia do mniej więcej drugiego roku życia. Dziecko doświadcza wtedy świata poprzez zmysły i działanie. Jest ciekawe świata: porusza się, uczy się siadać, czołgać, a nawet biegać. Małe dziecko w tym okresie często wkłada do buzi wiele przedmiotów, by poznać ich smak, a gdy już jest w stanie wziąć przedmioty do rączek, to podnosi je, potrząsa nimi czy uderza, aby poznać ich właściwości. Krokiem milowym tego etapu rozwoju jest wykształcenie u dziecka pojęcia stałości przedmiotu, polegające na posiadaniu przez dziecko świadomości, że nawet, jeśli obiekt znika z pola widzenia, to nie przestaje istnieć. Po prostu chwilowo go nie widać. Np. jeśli mama schowa misia, to dziecko rozumie, że ten miś nadal istnieje, ale po prostu czasowo dziecko nie ma go w zasięgu swojego wzroku. Mniej więcej na tym samym etapie życia u dziecka pojawia się również lęk przed obcymi. Może go wyrazić za pomocą płaczu, kurczowego trzymania się swojego opiekuna, czy odwracania się od nieznanej mu osoby. Taki lęk jest wynikiem obawy przed tym, jak będzie wyglądało spotkanie z obcą osobą.
Drugim etapem rozwoju u dziecka jest stadium przedoperacyjne, występujące od drugiego do siódmego roku życia. Jest to etap, w którym dziecko zaczyna używać słów i obrazów, by reprezentować rzeczy, których nie jest w stanie jeszcze logicznie zrozumieć. Dziecko często używa wtedy symboli, by reprezentować pojęcia czy myśli, dlatego też często występuje tu tzw. zabawa w udawanie (zabawa „na niby”). Jest to rodzaj zabawy, podczas której rączki dziecka w jego wyobrażeniu mogą stać się skrzydłami samolotu lub gdy chłopcu do udawania rycerza wystarczy tylko patyk, będący w tym przypadku odzwierciedleniem miecza. Stadium przedoperacyjne jest etapem, w którym dziecko uważa, że każdy doświadcza świata w ten sam sposób co ono. Jest przekonane, że każdy myśli, czuje i widzi tak samo. Jest to przejaw egocentryzmu w rozwoju poznawczym. Jest to jednak całkowicie naturalny proces w tej fazie rozwoju dziecka.
Trzecim etapem rozwoju jest stadium operacji konkretnych, przebiega umownie od siódmego do jedenastego roku życia dziecka. Dziecko w tym okresie swojego życia rozumie już konkretne zdarzenia, a także potrafi dokonywać działań arytmetycznych. Poznaje i uczy się wykorzystywać strategie zapamiętywania. Wykształca w umyśle zasadę zachowania stałości, w myśl której, nawet jeśli przedmiot zmieni swój kształt czy masę, to i tak jest tym samym przedmiotem, którym był wcześniej. Jako przykład można podać sytuację, gdy przelewa się wodę z niskiego naczynia do wysokiej szklanki. Ilość wody się wtedy nie zmieni, zmieni się tylko kształt przedmiotu, w którym ona się znajduje. U dzieci na tym etapie rozwoju kształtuje się również inna zasada – zasada odwracalności. Oznacza to, że dziecko rozumie, że jeśli dana rzecz, np. plastelina zostanie zniekształcona, to można ją później przywrócić ponownie do pierwotnego kształtu i wielkości. Na tym etapie dziecko zaczyna rozumieć już, że jego myśli i działania są czymś wyjątkowym i niekoniecznie są takie same jak myśli, czy uczucia innych. Uczy się przyjmować czyjąś perspektywę.
Ostatnim już etapem w rozwoju poznawczego dziecka jest stadium operacyjne trwające od dwunastego roku życia do etapu dorosłości. W tej fazie dziecko zaczyna rozumować w sposób racjonalny o rzeczach abstrakcyjnych oraz dokonywać w umyśle operacji formalnych. Zaawansowane zdolności nabyte przez dziecko do tej pory umożliwiają zrozumienie abstrakcji i pojęć takich jak miłość czy nienawiść. Człowiek zaczyna rozumieć swoją tożsamość oraz moralność. Nabyte umiejętności pozwalają na planowanie swojego życia czy ustalanie priorytetów.
Jean Piaget wierzył w to, że człowiek rozwija się przez całe swoje życie, pomimo tego kształtowanie swojej teorii zakończył na etapie operacji formalnych. Uznał, że na etapie dorosłości nie zachodzą już żadne istotne zmiany. W myśl jego poglądów dopiero po przejściu wszystkich wyżej opisanych etapów rozwoju poznawczego, człowiek jest w stanie osiągnąć pełnię rozwoju.
Autor:
Anita Suwińska, studentka Psychologii
Redakcja Katarzyna Lisowska
