Termin „zabawa” jest trudny do jednoznacznego zdefiniowania z racji na szeroki zakres i różnorodność czynności wchodzących w jej skład. Jako zabawę możemy postrzegać np. zabawę klockami, granie w piłkę czy chociażby popularną grę w klasy. Niejednokrotnie temat zabawy był podejmowany przez teoretyków i to właśnie z ich rozważań można wysnuć ogólną definicję, w myśl której zabawa jest spontaniczną aktywnością, wykonywaną dobrowolnie, jakiej celem jest zapewnienie przyjemności osobie jej doświadczającej. Celem zabawy jest niewątpliwie kształtowanie umiejętności radzenia sobie z problemami przez dziecko, lepsze rozumienie siebie i relacji, które ma się z otoczeniem oraz zrozumienie relacji zachodzącej między światem rzeczywistym a tym fantastycznym. Jest to również skuteczny sposób porozumiewania się między dziećmi i osobami dorosłymi.
Dokonując klasyfikacji zabaw, biorąc jako kryterium wiek dziecka, można wyróżnić kilka rodzajów zabaw. Jako pierwsze można wymienić zabawy manipulacyjne (inaczej funkcjonalne lub sensomotoryczne), które polegają na oddziaływaniu dziecka na zabawki i inne przedmioty. Początkowo dziecko opiera swoją zabawę na manipulacji niespecyficznej (pierwszy rok życia dziecka). Oznacza to, że dziecko nie jest w stanie w pełni wykorzystać możliwości danego przedmiotu, ponieważ nie zna jeszcze jego właściwości. Dziecko potrząsa przedmiotami, wkłada je do buzi, gryzie po to, by poznać jego możliwości. Nieco później – w drugim roku życia dziecka – pojawia się manipulacja specyficzna. Występuje wtedy, gdy dziecko poznaje już funkcje przedmiotów, którymi się bawi i zaczyna używać ich już zgodnie z przeznaczeniem, np. otwiera i zamyka pojemniczki lub miesza łyżeczką w kubku.
Kolejnym rodzajem zabaw są zabawy konstrukcyjne wywodzące się z zabaw manipulacyjnych. Taki rodzaj zabaw pojawia się u dzieci już od drugiego roku życia. Jak sama nazwa wskazuje ich celem jest uzyskanie jakiegoś wytworu i dostrzeżenie rezultatu działania dziecka. Dziecko konstruuje wtedy różnego rodzaju wytwory według określonego wzoru lub własnego pomysłu. Przy czym należy podkreślić, że otrzymany efekt zabawy konstrukcyjnej nie musi być czymś trwałym. Zabawy konstrukcyjne rozwijają się u dzieci etapami. Najpierw dziecko wykazuje zainteresowanie samą czynnością tworzenia, dopiero później interesuje się rezultatem tej czynności. Dobrym przykładem jest tutaj zabawa klockami, podczas której dzieci tworzą spontanicznie różnego rodzaju budowle, a także stawianie babek z piasku, czy tworzenie baniek mydlanych. Ten rodzaj zabaw kształtuje u dziecka poczucie sprawczości i celowości wykonywanych czynności.
Trzecim już rodzajem zabaw jest tzw. zabawa symboliczna, która jest inaczej nazywana zabawą w udawanie czy zabawą „na niby”. Rozwija się od 18. do 24. miesiąca życia. Zakłada, że przedmioty podczas zabawy mogą otrzymywać nowe znaczenia. Dziecko potrafi przy tym rodzaju zabawy udawać, że określone przedmioty są czymś innym niż w rzeczywistości, np. patyk staje się mieczem rycerza, a kasztany ziemniakami w zupie. Ten rodzaj zabawy umożliwia dziecku kształtowanie samokontroli. Z jednej strony musi podporządkować się regułom obowiązującym w danej grze, a z drugiej strony sprawia mu to radość, bo robi to, na co ma ochotę.
Następnym rodzajem zabaw są zabawy tematyczne, których podstawą są wspomniane przed chwilą zabawy symboliczne. Zabawy tematyczne rozpoczynają się u dzieci w wieku szkolnym. Polegają na odtwarzaniu rzeczywistości w zabawie. Dziecko potrafi wtedy przyjmować i odgrywać różnego rodzaju role, które zostają mu przydzielone w wyniku zabawy z rówieśnikami. Potrafi stworzyć wymyśloną sytuację i się w nią wcielić, np. być fryzjerką, czy mechanikiem w warsztacie. Nie ma z tym większego problemu. Taki rodzaj zabaw dotyczy najczęściej pary lub grupki dzieci, które często potrafią sobie stworzyć również wymyślonych towarzyszy zabaw.
Ostatnim rodzajem zabaw są gry z regułami. Pojawiają się u dzieci będących w późnym wieku szkolnym. Polegają na zaakceptowaniu przez uczestników ustalonych wcześniej reguł gry oraz ich przestrzeganiu. Podejmowane czynności mają swój wyraźny cel oraz strukturę, np. gra w warcaby, gra komputerowa. W tym rodzaju zabawy zmianie ulega przede wszystkim relacja społeczna. Ważną staje się relacja partnerska, która wywiera nacisk na podporządkowanie się regułom i celom danej zabawy. Niepodporządkowanie się regułom zabawy może oznaczać wykluczenie z grupy rówieśniczej.
Zabawa pełni wiele ważnych funkcji w życiu dziecka. Przede wszystkim uczy dzieci kształtowania koordynacji ruchowej niezbędnej w wielu zabawach. Zabawa rozwija refleks i szybkość dziecka oraz zaspokaja jego zapotrzebowanie na ruch. Dzięki zabawie dziecko jest w stanie wzbogacić swoją wiedzę o otaczającym je świecie. Obserwując zachowania dorosłych i przenosząc je do zabawy, dziecko utrwala zasady funkcjonowania w społeczeństwie. Zabawa umożliwia także rozwój kreatywności i pomysłowości dziecka. W ten sposób kształtuje ono poczucie sprawstwa, czyli wytwarza w sobie poczucie, że to ono kreuje swoje działania. Nie należy zapomnieć o jeszcze jednej bardzo ważnej funkcji. Zabawa umożliwia dzieciom regulację stanów emocjonalnych. Wcielając się w różne role dziecko uczy się rozumieć to, co odczuwają inni.
Autor:
Anita Suwińska, studentka Psychologii
Redakcja Katarzyna Lisowska
